Hugmyndafræði kennslunnar

Persónuleg reynsla

Ég hóf háskólakennslu í upphafi tíunda áratugarins í Bandaríkjunum. Mér fannst strax mikil ábyrgð hvíla á mínum herðum er ég gekk í fyrsta skiptið inn í kennslustofuna þó þar hafi ég aðeins verið aðstoðarkennari. Ég var satt best að segja mjög á nálum um að mér myndi takast illa upp sem kennara og því lagði ég ofurkapp á að undirbúa mig vel. Strax á fyrstu mínútunum komst ég að raun um að þetta starf myndi eiga vel við mig og þungu fargi var af mér létt. Ég fann að samneytið við nemendurnar yrði mér hollt, fræðilega, og ég sá í hendi mér að það veitti mér ánægju að eiga í rökræðum um efni sem mér var hugleikið og ég hafði hugsað mikið um. Þessi tilfinning setti mark sitt mjög á kennslu mína og almennar hugmyndir um samskipti kennara og nemenda.

Ég kenndi í Bandaríkjunum fram á mitt sumar 1994, en þá hafði ég lokið doktorsprófi mínu og sneri heim til Íslands til þess að stunda framhaldsrannsóknir. Haustið 1995 kenndi ég mjög eftirminnilegt námskeið við Háskóla Íslands sem nefndist Sjálfsævisögur og sagnfræði, en þar var saman komið mikið einvala lið nemenda sem átti eftir að taka þátt í námskeiðinu af miklum áhuga og þrótti.

Mér varð það til happs að byggja námskeiðið þannig upp að um leið og sjálfsævisögur voru ræddar fræðilega rakti ég notkunarsögu þeirra innan sagnfræðinnar og náði að sýna að þeir sem sýnt hefðu þeim áhuga væru fræðimenn í allra fremstu röð, fræðimenn sem væru að leita nýrra leiða í rannsóknum sínum. Þessi uppbygging námskeiðsins hafði afar jákvæð áhrif á andann í námskeiðinu, fólki fannst einfaldlega það vera að fást við það sem væri mest spennandi innan fræðanna. Þessu til viðbótar var ég svo lánsamur að hafa kynnst handritadeild Landsbókasafns er ég vann að rannsóknum mínum og þar fékk ég þá hugmynd að kynna nemendur námskeiðsins rækilega fyrir handritakostinum. Það gerði ég með því að fá hverjum og einum það verkefni að rannsaka eina tiltekna heimild, ýmist bréfasafn, dagbók, sjálfsævisögu eða annað persónulegt efni. Ég hafði öruggar heimildir fyrir því frá starfsmönnum safnsins, sérstaklega Kára Bjarnasyni vini mínum, að fræðimenn sæjust afar sjaldan í deildinni við rannsóknir og þetta ætti sérstaklega við háskólakennara í nær öllum fögum. Þeim kæmi því ekki til hugar að nýta deildina við kennslu. Þetta benti ég nemendum mínum á og ég held að það hafi virkað afar vel, þeir skildu að það sem þeir voru að gera væri eitthvað nýtt, eitthvað sem gæti skipt máli ef rétt væri haldið á spöðunum. Niðurstaðan varð líka góð. Nær allir nemendur námskeiðsins, en þeir voru 35 að tölu, unnu frábæra vinnu og margir skiluðu afbragðs rannsóknarniðurstöðum í lok námskeiðsins.

Ég var í sjöunda himni með þessa útkomu og það sem meira var ég hafði ekki aðeins eignast marga mjög góða vini heldur hafði ég lært mikið á þessu námskeiði. Ég sat sjálfur löngum stundum við rannsóknir í handritadeildinni og hafði því mikið samneyti við nemendur mína fyrir utan skólastofuna. Þetta virkaði vel og sterk bönd sem enn halda mynduðust milli margra okkar.

Strax að námskeiðinu loknu fékk ég mikið samviskubit yfir því að yfirgefa nemendur mína í miðjum klíðum. Verkefni þeirra voru undantekningarlaust viðamikil og nemendurnir höfðu ekki haft tækifæri í stuttri námsritgerð að ljúka við rannsóknina. Margir létu í ljósi vonbrigði með þetta og úr varð að yfir tuttugu manna hópur hittist mánaðarlega, frá ársbyrjun 1996 og fram á vor 1997, í Þjóðarbókhlöðunni og ræddi notkun persónulegra heimilda í sagnfræði. Við stækkuðum hópinn og buðum meðal annars nokkrum þekktum fræðimönnum sem unnið höfðu með persónulegar heimildir til þessarar samdrykkju.

Hópurinn hélt úti í rúmt eitt og hálft ár, eins og áður sagði, og á tímabili hittist hann á þriggja vikna fresti. Ég held að mér sér óhætt að segja að þarna hafi allir notið sín; hver og einn fékk tækifæri til að ræða það sem þeim lá á hjarta og leggja fyrir hópinn drög að greinum eða bókum sem voru í smíðum. Sjálfur upplifði ég þetta samstarf sem hina eiginlegu akademíu, þar sem áhugasamir fræðimenn koma saman og skiptast á skoðunum án þess að því fylgi einhver prik eða stig á kvarða lífsins. Hér voru menn af hreinum áhuga.

Í þessum hópi hóf ég að hugsa um einsöguna að einhverju marki. Rétt áður en hópurinn hittist í fyrsta skiptið fannst mér að ég yrði að setja á blað hugleiðingar um stöðu einstaklingsins í sagnfræðinni, eða frekar í sögunni. Ég hafði í huga að þetta yrði nokkurs konar inngangur að þessari samræðu okkar, þar sem ekki aðeins yrði rætt um hvers virði það væri að vinna með persónulegar heimildir heldur einnig hvernig best væri að vinna með þær, hvenig úrvinnslunni ætti að vera háttað; hvaða aðferðafræði hentaði best þessum heimildum. Ég hóf að skrifa þennan pistil á miðjum laugardegi og lauk honum undir morgun daginn eftir. Þegar mig rak í vörðurnar undir kvöld þennan tiltekna laugardag fór ég að hugleiða hvort ekkert hefði verið ritað um stöðu einstaklingsins í sögunni, það er á þeim nótum sem ég var að velta fyrir mér. Ég sat og starði upp í bókahillurnar á skrifstofu minni og staðnæmdist skyndilega við bókaflokk sem ég hafði keypt úti í Bandaríkjunum rétt áður en ég hélt heim til Íslands árið 1994 en ekki lesið og fjallaði um microhistory. Þarna opnaðist fyrir mér nýr heimur og ég tók kerfisbundið að vinna úr þeim hugmyndum sem þessi aðferðafræði hafði að bjóða.

Á sama tíma sem þessar pælingar stóðu yfir var ég að skrifa bókina Menntun, ást og sorg og liðsinna nokkrum af mínum bestu nemendum við B.A.- og M.A.-ritgerðir þeirra. Á vormisserinu hóf ég að vinna með þeim Sigrúnu Sigurðardóttur og Kristrúnu Höllu Helgadóttur að undirbúningi fyrir B.A.- ritgerðir þeirra og Davíð Ólafssyni að M.A.- ritgerð hans, en við höguðum honum þannig að við hittumst vikulega í um það bil tíu vikur og lásum saman greinar sem snertu, beint eða óbeint, einsöguna (en það var endanlega þýðingin á microhistory hugtakinu) eða skyld efni. Þessi vinna okkar var gríðarlega gefandi, ekki aðeins fyrir nemendurnar heldur einnig fyrir mig og mína fræðimennsku. Þarna mótuðust hugmyndir mínar um einsöguna mikið og naut ég þar þremenninganna vel. Þau enduðu öll á því að rita mjög áhugaverðar ritgerðir sem tengdust aðferðum einsöguna á einn eða annan hátt. Þá tóku þau einnig þátt í gerð bókarinnar Einsagan - ólíkar leiðir og þar áttum við öll greinar um nokkuð ólíka efnisflokka. Margir þeirra sem áttu ritgerðir í þessari bók eða tóku þátt í umræðuhópnum, sem var nefndur einsöguhópurinn manna á milli, hafa ekki yfirgefið handritadeildina, eru enn að vinna með persónulegar heimildir af ýmsu tagi.

Loks má geta þess að ég bauð upp á námskeið haustmisserið 1997 sem hét Einsögurannsóknir - merking og möguleikar þar sem ég kynnti það allra nýjast í þessum fræðum. Námskeiðið hafði afar jákvæð áhrif á þróun þessara fræða hér á landi og sömuleiðis á skilning minn á þeim.

Hugmyndafræði

Ég hef rakið þessa reynslusögu mína hér að framan á jafn nákvæman hátt og raun ber vitni til þess að draga fram áherslur mínar við kennsluna. Ég held að hægt sé að skipta þeim niður í nokkra þætti:

• 1. Ég er þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að gera miklar kröfur til nemenda í háskólanámi, kröfur sem verða að vera byggðar á sanngirni og yfirvegun. Á saman tíma er nauðsynlegt að kennarinn geri mjög miklar kröfur til síns sjálfs, bæði hvað varðar undirbúning undir námskeið og svo fyrir hverja kennslustund. Þetta er í raun grunnatriði í sambandi við vel heppnaða samvinnu milli kennara og nemenda, það er að nemendur finni að kennarinn leggi alúð sína í kennsluna og allt sem við kemur henni. (Í þessu sambandi bendi ég á dagskrá námskeiðanna sem ég hef haldið hér á landi sem birtar eru í þessari kví).
• 2. Ég er þeirrar skoðunar að nauðynlegt sé að vinna mjög markvisst með hverjum og einum nemenda, eða eins mikið og kostur er. Ég lít svo á að það sé hlutverk kennara og eigi að vera metnaður hans, að koma nemendum sínum til nokkurs þroska. Ég er þeirrar skoðunar að það verði oft ekki gert nema með mikilli yfirlegu og persónulegum samskiptum milli kennara og nemenda. Þetta setur heilmiklar skyldur á nemenda og kennara og krefst þess að báðir komi að þessari vinnu af fullm þunga og áhuga. Ef vel tekst til þá getur samneyti af þessu tagi gert gæfumuninn fyrir nemandann. Staðreyndin er nefnilega sú að allt of fáir nemendur hafa heyrt frá kennurum sínum að þeir séu góðum kostum búnir og að það sé eftirsóknarvert fyrir alla aðila að þeir láti ljós sitt skína. Ef nemendur fá þannig hvatningu er eins víst að þeir blómstri og hæfileikar þeirra fái virkilega að njóta sín.
• 3. Ég er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að vinna mjög náið með nemendum sem eru að vinna að lokaritgerðum. Ég lít svo á að lokaritgerðir nemenda geti veitt mikilvægt tækifæri til að leiða nemendur á mun beinni hátt en við önnur tækifæri inn í heim fræðanna. Þetta er mikilvægt skref fyrir nemendurnar og getur ráðið úrslitum um framtíð þeirra á sviði fræða og vísinda. Ég er einnig viss um að tilsjón með lokaritgerð nemenda er gott tækifæri fyrir háskólakennara að halda sjálfum sér í formi, ef svo má að orði komast. Ef þetta samstarf milli nemenda og kennara á að takast vel þá er nauðsynlegt að kennarinn lesi með nemandanum efni sem tengist ritgerðinni og þannig fæst tækifæri til að halda sér við í fræðunum.

Hægt er að nálgast kennslu með nokkuð mismunandi hætti. Ein leið felst í því að gefa nemendum tilteknar upplýsingar og láta þá vinna úr þeim án þess að þeir fái mikla leiðsögn eða hjálp. Ég hef ekki farið þessa leið í mínum störfum sem kennari, eins og ljóst má vera af rökræðunni hér að framan. Ég lít svo á að kennara nái mun betri árangri við háskólakennslu með því að vinna mjög náið með hverjum nemanda og segja má að það sé mikið frekar í anda akademíunnar og hinnar klassíku merkingar hennar að hafa þann háttinn á.

Þjálfun mín í Bandaríkjunum hafði mikil áhrif á skoðanir mína í sambandi við háskólakennslu en þar er mikið lagt upp úr að kennarar standi sig og leggi allt undir þegar þeir kenna. Ástæðan er meðal annars sú að bandarískir háskólar eru dýrar stofnanir og nemendur eru að borga stórfé fyrir námsvistina. Þetta gerir það að verkum að forsvarsmenn háskólanna leggja mikla áherslu á að kennslan sé í hæsta gæðaflokki. Samspil foreldra (sem oftast borga brúsann), háskólanna (þeirra sem stjórna þeim) og nemendanna (sem skilja þýðingu menntunar og tækifæranna sem hún býður) skapar aðstæður sem eru afar ákjósanlegar. Þetta tel ég vera nauðsynlegt aðhald og nokkuð sem vantar algjörlega í íslenskt háskólastarf, en hlýtur að koma mjög til álita á næstu árum.

Framtíðin

Í ReykjavíkurAkademíunni (RA) hefur átt sér stað mikil umræða um að leggja rækt við kennslu þeirra sem koma fram í nafni RA. Við höfum skeggrætt þann möguleika að standa fyrir námskeiði sem byggðist upp á að koma öllum í RA í þannig form að kennsla okkar yrði til fyrirmyndar. Þetta er afar áhugaverð hugmynd og mjög í anda allra framsækinna menntastofnanna í heiminum. Þar skilja menn að til þess að ná árangri á sviðum eins og í kennslu verða þeir að leggja sig fram og leita eftir að bæta ráð sitt og stöðu. Þegar ég var við nám í Carnegie Mellon háskólanum í Bandaríkjunum þá var starfandi stofnun innan háskólans sem sérhæfði sig í að bæta kennslu prófessoranna við skólann. Hún sá einnig um að taka upp á myndband, einu sinni á misseri, alla aðstoðarkennara og aðra kennara skólans (undan þessu gat enginn vikist) og eftir myndatökuna settust sérfræðingar yfir myndina og lögðu á ráðin með kennarunum hvernig þeir gætu bætt framistöðu sína í skólastofunni.

Þetta verður framtíðarskipulag í íslensku háskólakerfi. Það er ljóst að nauðsynlegt er að leitast við að bæta frammistöðu háskólakennar hér á landi sem er í allt of mörgum tilfellum bágborin. Í raun eiga nemendur heimtingu á að háskólinn taki á þessum málum og að þeir fái meiri vitneskjum um frammistöðu kennara eins og til dæmis í kennslukönnunum sem framkvæmdar eru hvert misseri í Háskóla Íslands. Hvarvetna í háskólum í Bandaríkjunum eru kannanir af þessu tagi birtar og nemendur fá tækifæri til að velja námskeið út frá gæðum kennslunnar. Í mínum huga er þetta eitthvað sem mun verða framkvæmt hér á landi fyrr en síðar, ef til vill verða námsmenn að láta til sín taka áður en til þess kemur.

ReykjavíkurAkademían ætlar að fara fyrir með góðu fordæmi og leggja metnað í allt sem kemur kennslunni við. Við höfum nú þegar hafið kennslu námskeiðs fyrir nemendur sem heitir Akademísk vinnubrögð og það fór af stað með miklum krafti og náði vinsældum. Þar er lögð áhersla að kenna nemendum ákveðnar undirstöður varðandi háskólanám, vinnubrögð, akademíska hugsun, framsögu og viðhorf til háskóla. Það er jú mikið áhyggjuefni hversu stór hluti háskólanemenda tekur hlutverk sitt létt og virðist ekki vera í námi af fullri einurð. Þetta setur mjög ljótan blett á starfið í háskólanum og skólinn hefur reynst ófær um að bregðast við. Ég held að ein ástæða þess sé einmitt slök frammistaða kennaranna sjálfra. Eftir höfðinu dansa limirnir.