Minnið, sagan og persónulegar heimildir

Kennari: Sigurður Gylfi Magnússon (Ph.D.)
Heimasími: 562-2908 
Vinnusími í ReykjavíkurAkademíunni: 562-2989 
GSM: 847-1190 - Nemendum er heimilt að hafa samband á hvaða tíma sem er. 
Netfang: sigm@akademia.is
Heimasíða: www.akademia.is/sigm
Afhending gagna ef þörf krefur: Skrifstofa heimspekideildar í Nýja Garði
Staður og stund: Mánudaga: 13:15 - 15:00 (Á??) og miðvikudaga: 8:15 - 10:00 (Á ???)
Vægi námskeiðsins: 5 einingar
Nauðsynleg undirstaða: Nemendur verða að hafa lokið a.m.k. 15 eininga námi í H.Í.

Í lok síðustu aldar átti sér stað ákveðið uppgjör víða um heim um stöðu heimsmenningarinnar við árþúsundaskipti. Slíkt uppgjör kallaði óhjákvæmilega á upprifjanir á atburðum sem einstaklingar, hópar, heilu samfélögin og jafnvel menningarsvæði höfðu hliðrað sér hjá að glíma við, nefnilega dökku hliðar fortíðarinnar. Þessi glíma við fortíðina kallaði einnig á umræðu um hvernig fortíðin verður til, með öðrum orðum, hvernig við tökumst á við fortíðina og rannsökum hana. Umræðan snerti því sjálfan grundvöll sagnfræðinnar og annarra fræðigreina sem fjalla um liðna tíð. Fræðimenn víða um heim tóku í ríkara mæli en áður að beina sjónum sínum að minninu og virkni þess, hvernig minningarnar verða til og hvernig þær væru nýttar af einstaklingum, hópum og samfélögum.

Í þessari fræðiumræðu kom skýrt fram að viðfangsefnið var bæði flókið og erfitt viðfangs vegna þess, meðal annars, að glíman stóð ekki eingöngu um minnið heldur einnig um gleymskuna. Það hefur nefnilega komið betur og betur í ljós að ákveðnir þættir í mannlegu samfélagi hafa verið þaggaðir eða bældir vegna þeirra óþægilegu áhrifa sem minningarnar hafa á þjóðfélagið í heild sinni eða ákveðna hópa innan þess. Nærtækast er að nefna helförina og glæpi Nasista í síðari heimstyrjöld, en í sjálfu sér eru dæmin óþrjótandi þar sem mannskepnan virðist alltaf hafa haft þörf fyrir að bæla niður óþægilegar hliðar úr fortíð sinni.

Til þess að glíma við þau vandamál sem tengjast minninu og minningum fólks mun verða tekist á við þrjú meginþemu í námskeiðinu. Í fyrsta lagi verður fjallað um helstu tegundir persónulegra heimilda frá 18., 19. og 20. öld og þær greindar. Þar má nefna dagbækur, bréfasöfn, sjálfsævisögur, endurminningarrit, viðtöl og spurningalista. Í þessu viðfangi má nefna að fjallað verður um þá iðju að standa að gerð heimilda og hvaða gildi slíkt hefur fyrir sagnfræðinga. Ljóst má vera að persónulegar heimildir eru sérlega vel til þess fallnar að rannsaka virkni minnisins og hvernig einstaklingurinn vinnur úr minningum sínum við margskonar aðstæður. Þess vegna verður sjónunum beint að ýmsum gerðum persónulegra heimilda og rætt um ólíkt eðli þeirra. Í öðru lagi verður rætt um ýmis aðferðafræðileg hugtök sem tengjast þessari fræðiumræðu, svo sem sögulegt minni (historical memory), sameiginlegt minni (collective memory) og minningar einstaklinga (individual memory), og þeim gerð skil í ljósi alþjóðlegra rannsókna. Hér er af nægu að taka þar sem mjög áhugaverðar rannsóknir hafa verið gerðar á þróun minnisins á síðustu öldum og hvernig „menningariðnaðurinn" hefur leikið á mismunandi gerðir minnisins. Í þriðja og síðsta lagi munu nemendur fá tækifæri til að velta fyrir sér eðli sagnfræðinnar og á hvers konar minningum sú fortíð byggir sem fræðigreinin gerir sér mat úr. Gerð verður tilraun til að skapa þessari fræðiumræðu rannsóknarramma og meðal annars verður leitast við að kanna hvernig einsagan (microhistory) nær að höndla hinar ólíku rannsóknarspurningar sem upp koma í sambandi við viðfangsefnið.

Loks má geta þess að gefið er upp myndefni sem tengist minninu og póstmódernismanum og eru nemendur hvattir til að sjá sem flestar myndir sem hér eru tilgreindar. Hægt er að greina þær með tilliti til hugmyndafræði samtímans á aldamótum og þeirrar orðræðu sem mun finna sinn farveg í námskeiðinu. Til greina kemur að taka fyrir nokkrar myndir og ræða þær í sameiningu. Úlfhildur Dagsdóttir bókmenntafræðingur í ReykjavíkurAkademíunni hefur tekið saman lista yfir þær myndir sem hér er getið. Formmeðvitund kvikmyndarinnar hefur að einhverju leyti alltaf verið til staðar í kvikmyndagerð, en í póstmódernismanum verður formvitundin að þema, ekki sérkennilegar tilvísanir heldur jafnvel aðalatriði myndarinnar, og ríkur þáttur í efni hennar. Leikur að minningum og minninu er stór þáttur í mörgum þessara mynda. Formmeðvitundin er ríkjandi í kvikmyndum og er farin að samtvinnast efninu á markvissari og afdrifaríkari hátt en áður, eftir því sem Úlfhildur telur. Hér er því verið að gera tilraun til að taka hugmyndir og kenningar sem við munum vinna með í námskeiðinu og kanna hvernig þær eru notaðar í heimi kvikmyndanna og í lífinu sjálfu. Vísað er í myndirnar í dagskrá námskeiðsins hér á eftir og er það gert án sérstakrar skírskotunar til viðfangsefnis þeirrar viku. Einnig er að finna aftast í dagskránni umfjöllun um fjölmargar kvikmyndir sem nemendur gætu haft ánægju af að kynnast. Þessi listi er settur saman með aðstoð Úlfhildar Dagsdóttur.

Kennsla fer fram í formi fyrirlestra og umræðutíma með jöfnu millibili allt misserið. Fyrirlestrarnir munu fjalla um ákveðnar lykilhugmyndir sem nemendur munu síðan vinna út frá í næstu tímum (vikum). Megináhersla verður lögð á virka þátttöku nemenda í tímunum. Þess er vænst að nemendur komi undirbúnir undir hvern tíma og miðli hver öðrum af þekkingu sinni eins og kostur er. Þá munu nemendur fá tækifæri, með reglulegu millibili, til að kynna ákveðnar rannsóknir erlendra fræðimanna og halda stuttar tölur um smærri verkefni. Segja má að það muni verða hlutverk nemenda að halda tímunum gangandi með framlögum sínum. Umræðan milli nemenda og kennara mun yfirskyggja alla fyrirlestra og lögð er áhersla á að fara yfir ákveðinn fjölda rannsókna, ræða efnistök, aðferðir, heimildanotkun og gagnrýna um leið aðferðir höfunda. Allt er þetta gert með það í huga að safna megi saman í aðferðafræðilegan sjóð um minnið og söguna. Nemendur þurfa að kaupa nokkrar bækur sem allir munu lesa og ræða í sameiningu.

Þá mun hver nemandi verða ábyrgur fyrir tveimur sjálfsævisögum og einni persónulegri heimild (getur verið bréf eða dagbókarbrot) sem honum eða henni er ætlað að ræða efnislega í kennslustund og skila skriflegri greinargerð um efnið (þessar bækur munu verða valdar í samráði við kennara. Sjá lista aftast í þessari dagskrá). Þessa vinnu kalla ég sagnrýni en í henni felst að lesa tiltekið verk á gagnrýninn hátt, gefa greinargott yfirlit yfir efni þess, aðferðir, heimildanotkun og röksemdafærslu og tengja það almennri fræðilegri umræðu. Sagnrýninu mun verða dreift til allra nemenda áður en framsagan fer fram. Ljósritun sagnrýnisins mun því vera á ábyrgð nemenda sjálfra. Á þennan hátt munu allir hafa í sínum fórum greinargott yfirlit yfir dágóðan fjölda bóka um minnið og skyldar pælingar þegar námskeiðinu lýkur.

Nemendum er ekki ætlað að skrifa hefðbundna ritgerð heldur frekar drög að ritgerð sem verður tvískipt. Í fyrsta lagi munu nemendur fjalla um minningar og minnið: takmarkanir þess og möguleika á fræðilegan hátt. Þessum hluta ritgerðarinnar er ætlað að vera um það bil 5 blaðsíður og er hugsaður sem nokkurs konar aðfararorð að síðari hluta ritgerðarinnar. Í síðari hluta verksins er nemendum ætlað að skrifa sínar eigin minningar eða fjölskyldu sinnar, með aðstoð mynda, fjölskyldumeðlima eða annarra sem tengjast lífi þeirra. Hér getur verið um að ræða tilraun til að fjalla um einhvern tiltekinn hluta ævi nemanda, má vera ein sekúnda eða þess vegna ævin öll. Lögð er áhersla á að nemendurnir séu mjög meðvitaðir um hvert skref sem tekið er við vinnslu verksins og fyrir því sé gerð grein í ritgerðinni. Mikilvægt er að nemendur nýti sér þá fræðilegu umræðu sem þau hafa tileinkað sér í námskeiðinu við úrlausn efnisins. Þessi síðari hluti sem verður ca. 10 blaðsíður. Nemendum er ætlað að skýra frá í fyrri hluta verksins hvaða tökum þeir hafa tekið efnið, aðferðinni sem beitt er og ræða aðferðafræðilega mikilvægi þeirrar nálgunar. Gert er ráð fyrir að nemendur vinni ritgerðina á þremur vikum (frá byrjun áttundu viku til loka tíundu viku. Öllum er í sjálfsvald sett að hefja leikinn fyrr en skilafrestur rennur út í síðasta tíma í tíundu viku). Hér ríður á að nýta sér þá aðferðafræðilegu umræðu sem fram mun fara í námskeiðinu og persónulegt hugmyndaflug.

Loks verður prófað í áfanganum á þann hátt að nemendur munu fá próf heim með sér í lok námskeiðsins og svara því á einni viku. Þar mun verða lögð áhersla á lesefni og umræðu vetrarins (sjá leiðbeiningar aftast). Eins og sést af tilhögun námskeiðsins þá byggir það mikið á vinnu nemenda og framlagi þeirra í tímum. Af þessum sökum er gert ráð fyrir í það minnsta 85% mætingu en að öðrum kosti verður gripið til viðeigandi ráðstafanna í samráði við nemendur.

Vægi einstakra þátta námskeiðsins verða sem hér segir:

1. Sagnrýni (útdráttur 20% og framsaga 10%) um efni sjálfsævisagna og persónulegrar heimildar, 10 bls. (30%).
2. Drög að ritgerð. Fyrri hluti (aðferðafræði) 5 bls. (20%). - Síðari hluti (eigin sjálfsævisaga/fjölskyldusaga) 10 bls. (20%).
3. Heimapróf (30%).

• Keith Jenkins, Re-Thinking History (London, Routledge, 1991). - Fæst í Bóksölu stúdenta.
• Carlo Ginzburg, Davíð Ólafsson og Sigurður Gylfi Magnússon, Molar og mygla. Um einsögu og glataðan tíma. Atvik 5 (Reykjavík, 2000). - Fæst í Bóksölu stúdenta.
• Sigurður Gylfi Magnússon, Menntun, ást og sorg. Einsögurannsóknir á sveitasamfélagi 19. og 20. aldar. Sagnfræðirannsóknir 13 (Reykjavík, 1997). - Fæst í Bóksölu stúdenta.
• Einsagan - ólíkar leiðir. Átta ritgerðir og eitt myndlistarverk. Ritstjórar Erla Hulda Halldórsdóttir og Sigurður Gylfi Magnússon (Reykjavík, 1998). - Fæst í Bóksölu stúdenta.
• Kraftbirtingarhljómur Guðdómsins. Dagbók, sjálfsævisaga, bréf og kvæði Magnúsar Hj. Magnússonar, skáldsins á firöm. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 2. Sigurður Gylfi Magnússon tók saman (Reykjavík, 1998). - Fæst í Bóksölu stúdenta.
• Burt - og meir en bæjarleið. Dagbækur og persónuleg skrif Vesturheimsfara á síðari hluta 19. aldar. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 5 (Reykjavík, 2001). Kemur út í októbermánuði og fæst þá keypt í Bóksölu stúdenta.
• Að auki verður lesin nokkur fjöldi fræðigreina sem tengjast efninu. Þær eru ýmist á íslensku eða ensku og verður hægt að nálgast þær í ljósriti á þriðju hæð í Þjóðarbókhlöðunni í kassa merktum námseiðinu.

Fyrsta vika

Inngangur

II. (Miðvikud. 5. sept.) Staða íslenskrar sagnfræði verður rædd og kannað hvort eitthvað vanti á að hægt sé að halda því fram að hún standist eðlilegar kröfur vísindalegrar fræðigreinar. Hugað verður að því hvernig komandi kynslóð sagnfræðinga getur bætt þar úr. Lögð er áhersla á að nemendur tjái sig um efnið og bent er á að hluti af lesefni dagsins er að stofni til nýleg B.A.-ritgerð sem unnin var við sagnfræðiskor H.Í.

Lesefni

• Brynhildur Ingvarsdóttir, „Hvað er á seyði í sagnfræðinni? Erlendar hræringar og íslenskir sagnfræðingar." Skírnir 170 (vor 1996), bls. 105-143.
• Sigurður Gylfi Magnússon, „Kynjasögur á 19. og 20. öld? Hlutverkaskipan í íslensku samfélagi." Saga 35 (1997), bls. 137-177.

Ítarefni

• Agnes S. Arnórsdóttir, „Frá kvennasögu til kerfisbundinna rannsókna." Ný saga 5 (1991), bls. 33-39.
• Agnes S. Arnórsdóttir, [Ritdómur] Saga 31(1993), bls. 236-246. - Íslenska söguþingið 28.-31. maí 1997. Ráðstefnurit I-II. Ritstjórar Guðmundur J. Guðmundsson og Eiríkur K. Björnsson (Reykjavík, 1998).

Myndefni

• Bram Stoker's Dracula (Frances Ford Coppola, 1992) - Kvikmyndasagan felld inn í söguna um greifann frá Transylvaníu, sem kom fyrst út um svipað leyti og kvikmyndin var að stíga sín fyrstu spor, greifinn heimsækir hreyfimyndasafnið London og sér þar upphafssenuna úr myndinni Bram Stoker's Dracula. Einnig endalausar vísanir í fyrri Drakúlamyndir, aðallega úr klassísku snilldarverki F.W. Murnau, Nosferatu (1922). - Sjá fleiri hrollvekjur aftast í dagskránni.

I. (Mánud. 10. sept.) Gerð verður grein fyrir hugmyndum fræðimanna um þróun sagnfræðinnar og hvernig hún hefur smám saman breyst og eflst, skapað sér sjálfstæði og tekið síðan saman við ýmsar aðrar greinar í hug- og félagsvísindunum. Í þessum áfanga námskeiðsins verður leitast við að leiða nemendur að þeim tímapunkti þegar póstmódernisminn fer að láta að sér kveða, undir lok tuttugustu aldar.

Lesefni

• Keith Jenkins, Re-Thinking History, bls. 1-26. (Kaflinn: What is history?).

Ítarefni

• Peter Burke, „Overture: the New History, its Past and its Future." New Perspectives on Historical Writing. Edited by Peter Burke ( The Pennsylvania State University Press, 1992), bls. 1-23.
• Alice Kessler-Harris, Social History. The New American History. (Temple University Press, 1990).
• Keith Jenkins, On 'What is History?' From Carr and Elton to Rorty and White (London, 1995).
• John Tosh, The Pursuit of History. Aims, Methods & Directions in the Study of Modern History. 2. edition (London, 1991).
• Roger Chartier, On the Edge of the Cliff. History, Language, and Practices. Translated by Lydia G. Cochrane (Baltimore, 1997).

II. (Miðvikud. 12. sept.) Haldið verður áfram að ræða bók Jenkins og þau efni sem hann fjallar um. Í þessum kafla svarar hann nokkrum grundvallarspurningum sem tengjast sagnfræðinni í nútímanum. Þessi umræða gefur tilefni til að velta upp spurningum um eðli sagnfræðinnar og á hvaða sporbraut hún er og í hvaða sólkerfi!

Lesefni

• Keith Jenkins, Re-Thinking History, bls. 27-57. (Kaflinn: On some questions and some answers).

Ítarefni

• David Harvey, The Condition of Postmodernity. An Enquiry into the Orgins of Cultural Change (Blackwell, 1990).
• Georg G. Iggers, Historiography in the Twentieth Century. From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge (Wesleyan University Press, 1997).
• Miles Fairburn, Social History. Problems, Strategies and Methods (London, 1999).
• Hans Bertens, The Idea of the Postmodern (Routledge, 1995).

Þriðja vika

Staða sagnfræðinnar í heiminum - Framhald

I. (Mánud. 17. sept.) Eftir umræðu um eðli sagnfræðinnar og þýðingarmiklar spurningar sem tengjast henni vindur Jenkins sér í póstmódernismann sjálfan og dregur upp mynd af þýðingu þessarar hugmyndastefnu innan greinarinnar. Hér leggjum við á brattann og munum í framhaldinu halda áfram að ræða stöðu sagnfræðinnar í heiminum í ljósi nýrra fræðikenninga.

Lesefni

• Keith Jenkins, Re-Thinking History, bls. 59-70. (Kaflinn: Doing history in the post-modern world).

Ítarefni

• Stenen Connor, Postmodernist Culture. An Introduction to Theories of the Contemporary. Second edition (Blackwell, 1997).
• Sigurður Gylfi Magnússon, „Hugarfarið og samtíminn. Framþróunarkenningin og vestræn samfélög." Ný saga 2 (1988), bls. 28-39. Hversdagssagan - Einsagan

II. (Miðvikud. 19. sept.) Hér verður hugað að þýsku hversdagssögunni og þróun hennar rakin í mjög grófum dráttum út frá skýringum þýska sagnfræðingsins Alfs Lüdtke. Greinin sem hér er lögð til grundvallar er inngangur að bók sem nefnist The History of Everyday Life, en bókin öll er vægast sagt frábært innlegg í umræðuna um söguritun þá sem hugmyndin er að rannsaka að hluta í þessu námskeiði, nefnilega einsöguna. Þá verður hugað að grein sem skýrir þróun þessarar fræðigreinar innan hins engilsaxneska fræðaheims eftir breska sagnfræðinginn Jim Sharpe. Greinarnar eru hugsaðar sem heppilegur upphafspunktur fyrir þetta námskeið og nemendur eru hvattir til að sýna stillingu þó þær kunni að reynast erfiðar. Á næstu vikum munu þessi fræði taka á sig heillega mynd.

Lesefni:

• Alf Lüdtke, „Introduction. What is the History of Everyday Life and Who are Its Practitioners?" The History of Everyday Life. Reconstructing Historical Experiences and Ways of Life. Edited by Alf Lüdtke. Translated by William Templer (Princeton, New Jersey, Princeton University Press, 1995), bls. 3-40.
• Jim Sharpe, „History from Below." New Perspectives on Historical Writing. Edited by Peter Burke (University Park, Pennsylvania, The Pennsylvania State University Press, 1991), bls. 24-41.

Ítarefni:

• Dorothee Wierling, „The History of Everyday Life and Gender Relations: On Historical and Historiographical Relationships." The History of Everyday Life, bls. 149-168.
• Geoff Eley, „Labor History, Social History, Alltagsgeschichte: Experience, Culture, and the Politics of the Everyday - a New Direction for German Social History?" Journal of Modern History 61 (1989), bls. 297-343.

Athugasemd

- Fundur nemenda og kennara verður haldinn í þessari viku eftir samkomulagi. Hugmyndin er að kennarinn fái tækifæri til að hitta alla nemendurna einslega og leggja drög að vinnu vetrarins, fyrir hvern og einn. - Á þessum fundi munu nemendur velja bækur og persónulega heimild sem þeim er ætlað að sagnrýna og hefja undirbúning undir ritgerðarsmíð. Mikilvægt er að nemendur komist af stað í námskeiðinu þar sem reiknað er með að þeir ljúki öllum verkefnum í námskeiðslok. Framsögur hefjast í fimmtu viku. Nemendur er hvattir til að nýta sér fimmtu viku til vinnslu verkefna þar sem þá er lítill undirbúningur undir tíma.

Fjórða vika

Hversdagssagan - Einsagan: Framhald

I. (Mánud. 24. sept.) Í þessum tímum verður vikið að einsögunni og hvaðan hún komi og eftir hvaða farvegi hún hafi runnið í mismunandi löndum. Hér verður stuðst við nýlega grein eftir Sigurð Gylfa Magnússon um efnið en þar eru þessar þróunarlínur skýrðar. Hugmyndin er sú að gera grein fyrir þeim fræðilegu forsendum sem einsagan hvílir á, en sú umræða ætti að gera nemendum auðveldara með að beita hugmyndafræðinni á persónulegar heimldir. Þá verður lesin grein eftir meistarann sjálfan, Carlo Ginzburg, þar sem hann gerir tilraun til að beita eigin minni þegar hann rifjar upp þróunarsögu einsögunnar og þann þátt sem hann átti í mótun hennar. Greinin er áhugaverð og gefur góða innsýn inn í hugmyndafræði einsögunnar.

Lesefni

• Sigurður Gylfi Magnússon, „Félagssagan fyrr og nú." Einsagan - Ólíkar leiðir. Ritstjórar Erla Hulda Halldórsdóttir og Sigurður Gylfi Magnússon (Reykjavík, 1998), bls. 17-50.
• Carlo Ginzburg, „Einsagan: Eitt og annað sem ég veit um hana." Molar og mygla. Um einsögu og glataðan tíma. Atvik 5 (Reykjavík, 2000), bls. 11-54.

Ítarefni

• Edward Muir, „Introduction: Observing Trifles." Microhistory & the Lost People of Europe. Edited by Edward Muir and Guido Ruggiero. Translated by Eren Branch (Baltimore, 1991), bls. vii-xxviii.
• John Martin, „Review Essay: Journeys to the World of the Dead: The Work of Carlo Ginzburg." Journal of Social History 25 (Spring 1992), bls. 613-626.
• Edward Muir, „Reviews: Clues, Myths, and the Historical Method. By Carlo Ginzburg." Journal of Social History 25 (Fall 1991), bls. 123-125.
• Ingar Kaldal, Alltagsgeschichte og mikrohistorie. Skriftserie fra Historisk institutt 2 (Trondheim, 1994).

Einsagan á Íslandi og tengsl við aðra hugmyndastrauma

II. (Miðvikud. 26. sept.) Hér verður gerð tilraun til að staðsetja einsöguna á Íslandi og ræða hvernig hún hefur haft áhrif á söguritun á síðustu árum. Leitast verður við að tengja hana við hugmyndahræringar hér á landi og erlendis og velta fyrir sér framtíðarmöguleikum hennar. Lesnar verða tvær greinar eftir unga fræðimenn sem tekið hafa þátt í að móta einsöguumræðuna hér á landi.

Lesefni

• Davíð Ólafsson, „Fræðin minni. Einsaga, póstmódernismi og íslensk sagnfræði." Molar og mygla. Um einsögu og glataðan tíma. Atvik 5 (Reykjavík, 2000), bls. 55-99.
• Sigrún Sigurðardóttir, „Tilbrigði við fortíð. Um einsögu og hið póstmóderníska ástand." Tímarit Máls og menningar 60/3 (1999), bls. 12-26.

Ítarefni

• Gunnar Karlsson, „Reader-Relativism in History." Rethinking History 1 (1997), bls. 151-163.

Myndefni

• Alien: Resurrection (Jean-Pierre Jeunet, 1997) - Tegundablanda/formblanda: myndin er blanda myndasögu og kvikmyndar, það er stíllinn er mjög myndasögulegur, aðalhetjan er til dæmis blanda geimveru og konu. Klóna, og það rétt um sama leyti og Dolly jarmaði sitt fyrsta jarm.
• Sjá fleiri myndir úr flokknum framtíðarmyndir og sæberpönk / geimverumyndir aftast í dagskránni.

Í þessari viku verða fluttir fyrirlestrar um persónulegar heimildir, og þá sérstaklega um sjálfsævisöguna, sem sagnfræðilega heimild. Leitast verður við að draga fram, eins ítarlega og kostur er, helstu einkenni persónulegra heimilda, úr hvaða umhverfi þær spretta, hvernig þær hafa verið notaðar og hvers vegna sagnfræðingar hafa haft tilhneigingu til að draga úr gildi þeirra sem sagnfræðilegra heimilda. Reynt verður að sýna fram á að sjálfsævisagan geti verið mjög þýðingarmikil heimild fyrir sagnfræðinga og að hún sé sannarlega heimild sem sagnfræðingar ættu að beina sjónum sínum að á skipulegri hátt en gert hefur verið til þessa. Hugmyndin er að ræða efnið út frá því sem fram hefur komið áður í námskeiðinu og gera tilraun til að styrkja heildarrökin með eða á móti þessari heimild eins og frekast er kostur. Þá verða íslenskar sjálfsævisögur einnig flokkaðar niður í nokkra flokka eftir innihaldi þeirra og sömuleiðis verður gerð tilraun til að meta ástæðurnar fyrir því að Íslendingar virðast hafa gert meira af því að skrifa sjálfsævisögur en íbúar margra annarra þjóða. Nemendur verða eindregið hvattir til að tjá sig um efnið út frá sinni perónulegu og fræðilegu reynslu. Nemendum er ætlað að vinna samhliða að rannsókn á sjálfsævisögum þeim er þeir hafa fengið úthutað og sjálfsagt er að tengja þær pælingar umræðuefni vikunnar.

I. (Mánud. 1. okt.) Fyrirlestur og umræður.

II. (Miðvikud. 3. okt.) Fyrirlestur og umræður.

Myndefni

• Pulp Fiction (Quentin Tarantino, 1994) - Tímaflakk, fjórar sögur sem eru í ruglaðri tímaröð. Formmeðvitund líkt og í hundunum.
• Reservoir Dogs (Quentin Tarantino, 1992) - Formvitund: maður segir sögu (sem er uppspuni) og sagan er svo mynduð, með honum í sögunni að segja söguna. Líka heilmikil umræða um karlmennsku: mr. Pínk.
• Sjá fleiri myndir í flokknum hasarmyndir aftast í dagskránni.

Sjötta vika

Lífsferlisgreiningar (life-course analysis) og notkun persónulegra heimilda

I. (Mánud. 8. okt.) Í þessari viku verður leitast við að fara nákvæmlega í saumana á lífsferlisgreiningunni (life-course analysis) og hvernig henni er beitt við úrvinnslu persónulegra heimilda og við rannsóknir á sögu barna. Í því skyni kynni ég hvernig þessi aðferð nýttist mér við rannsókina í tengslum við doktorsritgerðina sem ég varði í Bandaríkjunum 1993 og heitir: „The Continuity of Everyday Life: Popular Culture in Iceland 1850-1940." Hér verður því um fræðilega sjálfsævisögulega upprifjun mína að ræða!

Lesefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, „From Children´s Point of View: Childhood in Nineteenth Century Iceland." Journal of Social History, 29 (Winter 1995), bls. 295-323.

Ítarefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, „Alþýðumenning á Íslandi 1850-1940." Íslensk fljóðfélagsþróun 1880-1990. Ritgerðir. Ritstjórar: Guðmundur Hálfdanarson og Svanur Kristjánsson. (Reykjavík, Félagsvísindastofnun og Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, 1993), bls. 265-320
• Loftur Guttormsson, Bernska, ungdómur og uppeldi á einveldisöld. Ritsafn Sagnfræðistofnunar 10. (Reykjavík, 1983), bls. 15-56.

II. (Miðvikud. 10. okt.) Viðfangsefni þessa dags verður inngangskafli nýlegrar bókar eftir bandarískan sagnfræðing, Harvey J. Graff, en hann hefur nýtt sér óvenjulega stórt safn af persónulegum heimildum til að greina breytingar sem orðið hafa á þjóðfélagsþróuninni í Bandaríkjunum yfir langt tímabil. Við rannsóknir sínar beitir hann sérstöku afbrigði af lífsferlisgreiningunni, sem ég nefni uppeldisferlisgreiningu, og sýnir hvernig hægt er að nota hana á mjög áhrifamikinn hátt á persónulegar heimildir. Að auki er bókin hafsjór af tilvitnunum í aðrar rannsóknir sem tengjast efninu.

Lesefni:

• Harvey J. Graf, Conflicting Paths. Growing up in America (Cambridge, MA, Harvard University Press, 1995). Kafli 1 - „Growing Up in History: Conflicts, Paths, and Experiences." (1-25).

Ítarefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, „Conflicting Paths. Growing up in America. By Harvey J. Graff." Journal of Social History (Spring 1997), bls. 733-735.
• Scott E. Casper, Constructing American Lives. Biography and Culture in Nineteenth-Century America (Chapel Hill, 1999).
• Elliott West og Paula Petrik (ritstjórar), Small Worlds. Children and Adolescents in America, 1850-1950 (Lawrence, KS, University Press of Kansas, 1992).

Athugasemd

Nú verða allir að vera búnir að velja sér sjálfsævisögu til umfjöllunar og helst að vera langt komin með sjálfsævisöguverkefnið.

Sögulegt minni, sameiginlegt minni og minningar einstaklinga

I. (Mánud. 15. okt.). Hér verður gerð tilraun til að ræða helstu hugmyndir manna um minnið og minningar fólks og hópa. Umfjöllunarefnið er gríðarlega stórt og flókið en hér verður reynt að tæpa á því helsta. Lesnar verða nokkrar greinar sem koma efninu við og þær nýttar síðan áfram til greininga á persónulegum heimildum. Við hefjum leikinn með lestri verks sem Pierre Nora sem er einn af upphafsmönnum minnisumræðunnar ritaði og aðra eftir stórhöfðingjann Peter Burke.

Lesefni

• Peter Burke, „History and Social Memory." Memory: History, Culture and the Mind. Edited by Thomas Butler (New York, 1989), bls. 97-113.
• Pierre Nora, „Between History and Memory: Les Lieux de Mémoire." Representations 26 (Spring 1989), bls. 7-25.

Ítarefni

• Nancy Wood, „Memory’s Remains: Les lieux de mémoire." History and Memory 6 (Spring/Summer 1994), bls. 123-149.
• Michael S. Roth, The Ironist´s Cage: Memory, Trauma and the Construction of History (New York, 1995).

II. (Miðvikud. 17. okt.) Í þessum tíma verður sérstaklega farið í skilgreiningu á sögulegu minni og sameiginlegu minni og hugað að tengingu einstaklinganna við þessi tvö hugtök. Hér verða lesnar tvær mjög áhugaverðar greinar sem birtust í American Historical Review árið 1997.

Lesefni

• Susan A. Crane, „Writing the Individual Back into Collective Memory." American Historical Review 102 (December 1997), bls. 1372-1385.
• Alon Confino, „Collective Memory and Cultural History: Problems and Method." American Historical Review 102 (December 1997), bls. 1386-1403.

Ítarefni

• Memory and History in Twentieth-Century Australia. Edited by Kate Darian-Smith and Paula Hamilton (Melbourne, 1994).
• Museum and Memory. Edited by Susan A. Crane (Stanford, CA., 2000).
• Iwona Irwin-Zarecka, Frames of Remembrance. The Dynamcs of Collective Memory (New Brunswick, 1994).

Myndefni

• Bíódagar (Friðrik Þór Friðriksson, 1994) - Bíó um bíó.
• Boogie Nights (Paul Thomas Anderson, 1997) - Fjallar um klámmyndaiðnaðinn og myndbandabyltinguna, nútímaperíóda, áttundi og níundi áratugurinn, líka mjög gott dæmi um bókstaflegan phallocentrisma (allt snýst um langa typpið á aðalpersónunni).
• Sjá lista yfir fleiri tíðarandamyndir aftast í dagskránni.

Athugasemd

Nemendur verða að hefja undirbúning að drögum sínum að ritgerð sem þeim er ætlað að skila í lok tíundu viku.

Áttunda vika

Sjálfsævisögur - tilraun til greiningar.

I. (Mánud. 22. okt.) Sögukaflar af sjálfum mér. Hér verður tekin fyrir ein þekktasta íslenska sjálfsævisagan, en það er bók Matthíasar Jochumsonar Sögukaflar af sjálfum mér, og hún greind í þaula. Lesin verður fræðigrein sem fjallar um þetta fræga verk en óhætt er að fullyrða að það hafi haft afgerandi áhrif á hvernig sjálfsævisöguformið þróaðist hér á landi. Sjálfsævisaga þessi er um margt óvenjuleg meðal annars vegna stöðu sinnar í samtímanum og hvernig hún varð til; það er hvernig Matthías glímdi við sjálfan sig. Um þau glímutök má lesa í grein Jóns Aðalsteins Bergsveinssonar sem einnig er á lesefnislista dagsins.

Lesefni:

• Matthías Jochumsson, Sögu kaflar af sjálfum mér (Reykjavík, 1959).
• Jón Aðalsteinn Bergsveinsson, „Allt lífið, öll tilveran er órekjandi vefur. Um sjálfsævisögu Matthíasar Jochumssonar." Einsagan - ólíkar leiðir. Átta ritgerðir og eitt myndlistarverk. Ritstjórar Erla Hulda Halldórsdóttir og Sigurður Gylfi Magnússon (Reykjavík, 1998), bls. 171-193.
• Sigurður Gylfi Magnússon, „„Dauðinn er lækur, en lífið er strá." Líf og dauði á nítjándu öld." Eitt sinn skal hver deyja. Dauðinn í íslenskum veruleika. Ritstjóri Sigurjón Baldur Hafsteinsson (Reykjavík, 1996), bls. 128-142. Skáldævisögur - ný tegund heimilda?

II. (Miðvikud. 24. okt.) Hér verður leitast við að kanna ólík form sjálfsævisögunnar og rætt sérstaklega um gildi skáldævisögunnar eins og hún hefur verið að flróast frá Halldóri Kiljan Laxness, Sigurði A. Magnússyni, Guðbergi Bergssyni og fleirum. Æskilegt er að nemendur velji sér einhverja bók sem tilheyrir þessum flokki skáldævisagna og kanni fyrir tímann. Rætt verður um gildi þessara heimilda fyrir sagnfræðinga og hversu langt við eigum að ganga í sannleikskröfunni; hvar mörkin liggja milli skáldskapar og sagnfræði. Þá verður hugað að hversu æskilegt það er að draga skýr mörk á milli þessara heima; getur skáldskapur og sagnfræði ekki notið stuðnings hvors annars? Nemendur munu fá tækifæri til að spreyta sig á rannsóknum á þessum verkum og tengja þær við fræðilega umræðu sem um þær hafa verið. Það skal vakin athygli á að hér erum við ef til vill að glíma við hina nýju tegund minnisins eins og Pierre Nora lýsir því í sínum verkum.

Lesefni:

• Halldór Guðmundsson, „Skýrastur er maðurinn sjálfur. Um minningasögur Halldórs Laxness." Tímarit Máls og menningar 3 (1992), bls. 20-30.
• Sigþrúður Gunnarsdóttir, „Leitin að upptökum Nílar. Um minningabækur Halldórs Laxness." Tímarit Máls og menningar 2 (1998), bls. 81-95.

Ítarefni:

• Halldór Kiljan Laxness, Í túninu heima (1975). - Úngur eg var (1976). - Sjömeistarasagan (1978). - Grikklandsárið (1980).
• Sigurður A. Magnússon, Undir kalstjörnu (1979). - Möskvar morgundagsins (1981). - Jakobsglíma (1983). - Skilningstréð (1985). - Úr snöru fuglarans (1986). - og áfram.
• Guðbergur Bergsson, Faðir og móðir og dulmagn bernskunnar (1997). - Eins og steinn sem hafið fágar. Skáldævisaga (1998).

Níunda vika

Notkun dagbóka og bréfa í sagnfræðirannsóknum

I. (Mánud. 29. okt.) Hér verður tekinn fyrir einn tiltekinn einstaklingur sem var uppi á seinni hluta nítjándu aldar og á fyrri hluta þeirrar tuttugustu og hét Magnús Hj. Magnússon. Hann hélt dagbók í 24 ár og var fyrirmynd að Ólafi Kárasyni Ljósvíkingi í Heimsljósi Halldórs Kiljans Laxness. Dagbókin, lífið og túlkun Laxness er tilvalið tækifæri til að velta fyrir sér hvaða minningar við erum oftast að vinna með í sagnfræðinni; um hvað snýst fortíðin?

Lesefni

• Kraftbirtingarhljómur Guðdómsins. Dagbók, sjálfsævisaga, bréf og kvæði Magnúsar Hj. Magnússonar, skáldsins á Þröm. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 2. Sigurður Gylfi Magnússon tók saman. Lesa innganginn frá bls. 11-98 og grípa síðan niður í texta Magnúsar sjálfs þar sem hentar. Til greina kemur að skipta bókinni niður á nemendur. Ræða síðar.

Ítarefni

• Halldór Kiljan Laxness, Heimsljós I-II (Reykjavík, 1955).
• Gunnar M. Magnúss, Skáldið á Þröm. Ævisaga Magnúsar Hj. Magnússonar (Reykjavík, 1956).
• Gunnar M. Magnúss, Ósagðir hlutir um skáldið á Þröm (Reykjavík, 1973).
• Bræður af Ströndum. Dagbækur, ástarbréf, almenn bréf, sjálfsævisaga, minnisbækur og samtíningur frá 19. öld. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar. Sigurður Gylfi Magnússon tók saman (Reykjavík, 1997).
• Elskulega móðir mín, systir, bróðir, faðir og sonur. Fjölskyldubréf frá 19. öld. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 3. Sigrún Sigurðardóttir tók saman (Reykjavík, 1999).

II. (Miðvikud. 31. okt.) Einkum verða rædd aðferðafræðileg vandamál sem upp koma við notkun dagbóka og bréfa og gerð tilraun til að ræða eðli þeirra; kosti og galla. Einnig verður spáð í hvernig persónulegar heimildir geta haft áhrif á stór rannsóknarsvið eins og Vesturheimsrannsóknir en þær hafa fengið mjög litla faglega umfjöllun.

Lesefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, „Sársaukans land." Burt - og meir en bæjarleið. Dagbækur og persónuleg skrif Vesturheimsfara á síðari hluta 19. aldar. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 5. Davíð Ólafsson og Sigurður Gylfi Magnússon tóku saman (Reykjavík, 2001).
• Davíð Ólafsson, „Í frásögu færandi. Vesturheimsferðir í persónulegum skrifum." Burt - og meir en bæjarleið. Dagbækur og persónuleg skrif Vesturheimsfara á síðari hluta 19. aldar. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 5. Davíð Ólafsson og Sigurður Gylfi Magnússon tóku saman (Reykjavík, 2001).

Ítarefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, „„Jeg er 479 dögum ýngri en Nilli." Dagbækur og daglegt líf Halldórs Jónssonar frá Miðdalsgröf." Skírnir 169 (haust 1995), bls. 309-347.
• Erla Hulda Halldórsdóttir, „Að vera sjálfstæð. Ímyndir, veruleiki og frelsishugmyndir kvenna á 19. öld." Saga 36 (1997), bls. 57-94.

Tíunda vika

Söguleg þróun dagbókaskrifa

I. (Mánud. 5. nóv.) Í þessum tíma verður sérstaklega fjallað um dagbækur og þróun þeirra hér á landi. Gerð verður tilraun til að greina hvaða meginstraumar réðu þar ferðinni; hvað hafði einkum áhrif á þróun dagbókarinnar sem persónulegrar tjáningar? Í raun verður glímt við spurninguna: hvernig varð maðurinn til? Er hægt að halda því fram að mannskepnan hafi ekki verið til fyrr en hún hafi farið að tjá sig um eigið líf? Við munum ræða spurningar af þessu tagi í tengslum við grein Davíðs Ólafssonar sagnfræðings, en hann hefur manna mest rannsakað þróun dagbóka hér á landi.

Lesefni:

• Davíð Ólafsson, „Að skrá sína eigin tilveru. Dagbækur, sjálfsmynd og heimsmynd á 18. og 19. öld." Einsagan - ólíkar leiðir, bls. 51-88.
• Svavar Hávarðsson, „Dauðastund. Glíma Björns Halldórssonar í Loðmundarfirði við líf og dauða. Einsagan - ólíkar leiðir, bls. 195-224.

Ítarefni:

• Bjarne Stoklund, „On Interpreting Peasant Diaries: Material Life and Collective Consciousness." Ethnologia Europaea, 11(1979), bls. 190-207.
• Bergsteinn Jónsson, „Mannlíf í Mjóadal um miðja 19. öld eins og það kemur fyrir sjónir í dagbók Jóns Jónssonar frá Mjóadal." Saga (XIII) 1975, bls. 106-151; Saga (XV) 1977, bls. 75-109; Saga (XVIII) 1980, bls. 49-76.
• Karen Schousboe, „Om bondedagboger og -regenskaper." Bondedagboger - kilder til dagliglivets historie (Brede, 1980), bls. 9-15.

Bréfaskriftir og möguleikar þeirra

II. (Miðvikud. 7. nóv.) Á allra síðustu árum hefur átt sér stað áhugaverð umræða um bréf sem sagnfræðilega heimild og hafa margir ungir sagnfræðingar nýtt sér þau við rannsóknir sínar. Hér verður fjallað um tvær greinar sem byggja á gríðarlega stórum bréfasöfnum og kannað hvernig þessir sagnfræðingar sem nýlega hafa lokið B.A. prófi nýta þau við rannsóknir á ólíkum sagnfræðilegum vandamálum.

Lesefni:

• Kristrún Halla Helgadóttir, „Hagir prestsekkna." Einsagan - ólíkar leiðir, bls. 89-111.
• Sigrún Sigurðardóttir, „Tveir vinir. Tjáning og tilfinningar á nítjándu öld." Einsagan - ólíkar leiðir, bls. 145-169.

Ítarefni:

• Monika Magnúsdóttir, „Það var fæddur krakki í koti. Um fósturbörn og ómaga á síðari hluta nítjándu aldar." Einsagan - ólíkar leiðir, bls. 113-144.
• Sigrún Sigurðardóttir, „Sagan sem hér fer á eftir." Elskulega móðir mín, systir, bróðir, faðir og sonur. Fjölskyldubréf frá 19. öld. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 3. Sigrún Sigurðardóttir tók saman (Reykjavík, 1999), bls. 11-36.
• Sigrún Sigurðardóttir, „Tilbrigði við fortíðina. Um einsögu og hið póstmóderniska ástand." Tímarit máls og menningar 60 (1999), bls. 12-24.

Myndefni

• The Adventures of Pricilla: Queen of the Desert (Stephen Elliott, 1994) - Hinsegin liðið segir að pómó sé bara camp ferkantaða liðsins, Pricilla sannar það. Klæðskipti, drottningin er líklega kunnasta tákn campsins og er einnig að verða glæstasta tákn pómó.
• Ma Vie en Rose (Alain Berliner, 1997) - Camp aftur, piltbarn heldur að flað sé stúlkubarn, áhersla á stíl og camp áferð, tveir heimar táknaðir mjög greinilega í myndmáli, barbíheimur fantastíu og veruleikinn.
• - Sjá fleiri camp/hinsegin myndir á lista aftast í dagskránni.

Athugasemd

- Nemendum er ætlað að skila ritgerð í lok þessarar viku.

I. (Mánud. 12. nóv.)

Hvernig er hægt að nýta sér einsöguna á Íslandi? Hér verður gerð tilraun til að ræða þá möguleika sem slíkar rannsóknir hafa við íslenska söguritun og þá sérstaklega í ljósi umræðunnar um nýjustu hugmyndastrauma innan fræðanna. Hér verður megináherslan á tengsl hugmyndafræði, heimilda og vinnubragða sagnfræðinga. Rætt verður um þýðingu þess að persónulegar heimildir séu nýttar með tilliti til kosta fleirra og galla. Söguspeki verður til umræðu.

Lesefni

• Sigurður Gylfi Magnússon, Menntun, ást og sorg. Einsögurannsókn á íslensku sveitasamfélagi 19. og 20. aldar. - „Inngangur: Einsögurannsóknir - Merking og möguleikar."

Ítarefni

• Microhistory & the Lost People of Europe. Edited by Edward Muir and Guido Ruggiero. Translated by Eren Branch (Baltimore, 1991).
• Judith C. Brown, Immodest Acts. The Life of a Lesbian Nun in Renaissance Italy (New York, 1986).
• Gene Bucker, Giovanni and Lusanna. Love and Marriage in Renaissance Florence (Berkeley, 1986).

II. (Miðvikud. 14. nóv.) Hér verður hugað að því hvernig samspil einstaklingsins og annarra stærri þátta samfélagsins er háttað með því að tefla saman formlegum og óformlegum hliðum þess. Athugað verður hvernig sagnfræðingar úti í heimi hafa fjallað um menntamál á síðustu árum, yfirlit verður gefið um lög og reglur sem tengjast menntamálum hér á landi, samtímaumræðan í blöðum og tímaritum verður tekin til umfjöllunar og loks verður hugað að því hvernig ákveðnir einstaklingar sem voru að vaxa úr grasi á nítjándu öldinni báru sig að við öflun menntunar.

Lesefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, Menntun, ást og sorg. Einsögurannsókn á íslensku sveitasamfélagi 19. og 20. aldar. - „Menntun og möguleikar á Íslandi."

Ítarefni:

• Sigurður Gylfi Magnússon, „„Jeg er 479 dögum ýngri en Nilli." Dagbækur og daglegt líf Halldórs Jónssonar frá Miðdalsgröf." Skírnir 169 (haust 1995), bls. 309-347.
• Carlo Ginzburg, The Cheese and the Worms. The Cosmos of a Sixteenth-Century Miller. Translated by John and Anne Tedeschi (Baltimore, 1980).

I. (Mánud. 19. nóv.) Hér verður leitast við að draga einstaklinginn inn á ný svið sagnfræðirannsókna. Til þess að sýna samhengi á milli menntunar og tilfinningalífs fólks verða persónulegar heimildir nýttar. Byrjað verður á dauðanum og sorginni og rannsakað hvers vegna þessi fyrirbæri eru einhvers virði sem sagnfræðilegt viðfangsefni. Í fyrri tímanum verður dauðinn kannaður og hvaða áhrif hann hafði á lyndiseinkunn fólks.

Lesefni

• Sigurður Gylfi Magnússon, Menntun, ást og sorg. Einsögurannsókn á íslensku sveitasamfélagi 19. og 20. aldar. - „Tilfinningalíf á fyrri tíð." (Dauðinn, sorgin og daglegt líf).

Ítarefni

• Carlo Ginzburg, Clues, Myths, and the Historical Method. Translated by John and Anne C. Tedeschi (Baltimore, 1989). Það eru margar greinar sem eru áhugaverðar í þessu riti Ginzburg en þekktust er ef til vill grein sem heitir: „Clues: Roots of a Evidential Paradigm," bls. 96-125.
• History from Crime. Edited by Edward Muir and Cuido Ruggiero. Translated by Corrada Biazzo Curry, Margaret A. Gallucci, and Mary M. Gallucci (Baltimore, 1994).

II. (Miðvikud. 21. nóv.) Framhald verður á umræðunni um tilfinningamálin nema í þetta skiptið verður vikið að ástinni og hvaða hlutverki hún gegnir á þessum tíma. Heimildavandinn verður ræddur og hvaða heimildir megi helst nýta til að kanna jafn persónulega þætti mannlífsins eins og ástina og tilhugalífið.

Lesefni

• Sigurður Gylfi Magnússon, Menntun, ást og sorg. Einsögurannsókn á íslensku sveitasamfélagi 19. og 20. aldar. - „Tilfinningalíf á fyrir tíð." (Mæ lower sweethart) og „Niðurstöður: Framtíðarsýn - Persónusköpun." Lokakafli bókarinnar.

Ítarefni

• Margaret L. King, The Death of the Child Valerio Marcello (Chicago, 1994).
• Robert M. Kingdon, Adultery and Divorce in Calvin's Geneva (Cambridge, Mass., 1995).

Myndefni

• The Cook the Thief His Wife and Her Lover (Peter Greenaway, 1989) - Enn og aftur áhersla á stíl og form, nú með markvissri litanotkun. Myndin skiptir um lit eftir sviðum. Gaultier er enn á ferð í fatahönnun.
• Sjá fleiri myndir sem eru unnar af óháðum kvikmyndagerðamönnum aftast í dagskránni.

Þrettánda vika

I. (Mánud. 26. nóv.) Í þessari viku verður dregnir saman þræðir og námskeiðið gert upp. Reynt verður að kanna hvernig hægt er að vinna sagnfræðirannsóknir í framtíðinni og bent verður á ákveðnar leiðir í því sambandi. Stuðst verður við nýlega grein í bókinni Molar og mygla og þar verður „einvæðing sögunnar" rædd.

Lesefni

• Sigurður Gylfi Magnússon, „Einvæðing sögunnar." Molar og mygla. Um einsögu og glataðan tíma. Atvik 5 (Reykjavík, 2000), bls. 100-141.

II. (Miðvikud. 28. nóv.) Almenn umræða um niðurstöður námskeiðsins þar sem hópurinn hittist og horfir saman á kvikmynd sem tengist efninu.

Athugasemd

- Í lok síðasta tíma fá nemendur í hendur heimapróf sem þeim er ætlað að leysa.

- Í orðinu sagnrýni felst sú hugsun sem þessu verkefni er ætlað að fanga. Nemendum er ætlað að fjalla um efni einnar eða fleiri bóka þannig að lögð sé áhersla á þrjá afmarkaða þætti:

• a. Að efni bókarinnar og röksemdafærsla sé rakin í stórum dráttum.
• b. Að gerð sé grein fyrir aðferðum og heimildum sem beitt er í rannsókninni og þær gagnrýndar.
• c. Loks, að efni bókarinnar sé tengt við almenna umræðu innan fræðanna. Þegar þessi skilyrði eru uppfyllt hefur nemandinn fullbúið sagnrýni í höndunum sem þá er tilbúið til varnar og yfirlestrar af samnemendum hans.

- Hugmyndin er að sagnrýnið verði 10 bls.

• Leiðbeiningar vegna framsögu nemenda.

1. Megintilgangur þessara verkefna er fyrst og fremst að þjálfa nemendur í að taka saman afmarkað efni og koma því frá sér á skiljanlegu máli.

2. Framlag hvers nemenda er aðeins hugsað sem innlegg í væntanlegar umræður dagsins. Öllum nemendum er ætlað að undirbúa sig fyrir tímann og lesa sama efni og framsögumaður kemur til með að fjalla um. Umræðan sem á eftir fer er þýðingarmesti hluti námsins og þar má enginn skorast undan þátttöku.

3. Nemendur velja tvær eða fleiri sjálfsævisögur og eina aðra persónulega heimild í samráði við kennara.

4. Nemendur munu hér fá tækifæri til að glíma við möguleika sjálfsævisögunnar og varpa ljósi á sagnfræðileg álitamál á sama tíma. Það er um að gera að nota hugmyndaflugið til þess arna, en til greina kemur að bera saman ákveðna þætti í umfjöllun sjálfsævisöguritara eða hvernig þeir fjalla um einstök atriði eða fyrirbæri í lífi sínu. Einnig að velta fyrir sér mismundandi túlkunarmöguleikum milli ólíkra tegunda persónulegra heimilda.

5. Að framsögunni lokinni er verkefninu skilað til kennara fullbúnu í tvíriti (eins og öðrum verkefnum). Hafa skal í huga að nemendum er ætlað að flytja sitt mál í 10 mínútur en varast skal að lesa upp efni sagnrýnisins.

6. Hugmyndir að verkefnum:

• - Sjálfsævisögur kvenna (nokkur verkefni).
• - Samanburður á sjálfsævisögum og endurminningarritum.
• - Samanburður á bókum Málfríðar Einarsdóttur og Þórbergs Þórðarsonar.
• - Samanburður á sjálfsævisögum Matthíasar Jochumsonar og Benedikts Gröndal.
• - Samanburður á endurminningarritum og viðtalsbókum.
• - Hvernig fjalla karlmenn um konur í sjálfsævisögum sínum?
• - Hvernig fjalla konur um hjónabandið og hvað segja karlar um sama fyrirbæri?
• - Viðhorf sjálfsævisöguhöfunda til menntunar, tilfinningalegrar tjáningar, dauðans, bernskunnar, vinnunnar og framfara, svo eitthvað sér nefnt.

Hér eru aðeins nefndar nokkrar hugmyndir en mörg önnur efni koma til greina. Sjá einnig lista yfir sjálfsævisögur sem hægt er að vinna með.

1. Nemendum er ætlað að skila drögum að ritgerð um efni sem valið hefur verið í samráði við kennara. Hugmyndin er að nemendur þjálfi þar skilning sinn á viðfangsefninu og geri tilraun til að tjá sig um það og sagnfræðilega aðferðafræði í rituðu máli.

2. Ritgerðinni er skipt í tvennt: fyrri hluta er ekki ætlað að fara yfir fimm blaðsíður og síðari hlutanum ekki yfir 10 blaðsíður. Samtals verður ritgerðin því 15 blaðsíður.

3. Reiknað er með að öllu efni sem skilað er til kennara sé í tvíriti.

4. Lögð er áhersla á að skilafresti sé haldið að öðrum kosti dregst frá einkunn nemenda.

- Nemendur munu fá spurningu eða spurningar til að leysa úr og þeim er ætlað að gera það á einum degi (á ca. sex klukkustundum) en hafa til þess eina viku (rúmlega). Þeim er því í sjálfsvald sett hvenær prófið er leyst af hendi og við úrlausnina mega þau (og eiga að) nota öll gögn sem rædd hafa verið í námskeiðinu. Það skal vélritað upp.

- Verkefninu verður dreift í lok námskeiðsins og allir fá jafnan tíma til að svara spurningunum.

Anna Borg, Endurminningar. Paul Reumert safnaði og gaf út. Árni Guðnason þýddi. Hafnafjörður, Skuggsjá, 1965.

Ari Arnalds, Minningar. Reykjavík, Hlaðbúð, 1949.

Ari Arnalds, Örlagabrot. Reykjavík, Hlaðbúð, 1951.

Ari Arnalds, Sólarsýn. Gömul kynni. Reykjavík, Hlaðbúð, 1954.

Arnfríður Sigurgeirsdóttir, Séð að heiman. Ævisöguþættir, minni og ljóð. Akureyri, Norðri, 1952.

Auðunn Bragi Sveinsson, Með mörgu fólki. Hafnafjörður, Skuggsjá, 1987.

Ágúst Guðmundsson, Þættir af Suðurnesjum. Endurminningar. Akureyri, Edda, 1942.

Árni Óla, Erill og ferill blaðamanns, hjá Morgunblaðinu í hálfa öld. Reykjavík, Ísafold, 1963.

Árni Ólafsson, Æskuminningar smaladrengs. Reykjavík, Sögusafn heimilanna,1950.

Ásmundur Eiríksson, Skyggnzt um af skapabrún. Æviþættir I og II. Reykjavík, Fíladelfía, 1974 and 1975.

Ásmundur Gíslason, Á ferð. Minningar. Akureyri, Norðri, 1946.

Ásmundur Gíslason, Við leiðarlok. Þættir úr sögu ættar minnar. Akureyri, Bókaforlag Odds Björnssonar, 1955.

Ásmundur Helgason, Á sjó og landi. Endurminningar. Reykjavík, Ísafold, 1949.

Benjamín Sigvaldason, Brautryðjandinn. Þættir úr æfisögu Jóhannesar Oddssonar verkamanns á Seyðisfirði. Akureyri, höf., 1938.

Bernharð Stefánsson, Endurminningar I og II. Ritaðar af honum sjálfum. Reykjavík, Kvöldvökuútgáfan, 1961 og 1964.

Bjartmar Guðmundsson, Hér geta allir verið sælir. Átján minningarþættir Bjartmars Guðmundssonar bónda og alþm. á Sandi í Aðaldal. Akureyri, Skjaldborg, 1978.

Bjartmar Guðmundsson, Haldið til haga. Nítján minningarþættir Bjartmars Guðmundssonar bónda og fyrrverandi alþingism. á Sandi í Aðaldal. Akureyri, Skjaldborg, 1979.

Björgvin Guðmundsson, Minningar. Akureyri, Bókaútgáfa Akureyrar, 1950.

Björgúlfur Ólafsson, Æskufjör og ferðagaman. Endurminningar. Reykjavík, Snæbjörn Jónsson, 1966.

Björn Eysteinsson, Sjálfsævisaga Björns Eysteinssonar. (2nd ed.). Reykjavík, Mál og menning, 1980.

Björn Jóhannsson, Frá Valdastöðum til Veturhúsa. Brot úr endurminningum. Reykjavík, Fróði, 1964.

Björn Jónsson, Glampar á götu. Veraldarsaga Sauðkræklings. Æskuminningar Björns Jónssonar læknis. Reykjavík, Bókaútgáfan Skjaldborg, 1989.

Böðvar Magnusson, Undir tindum. Ævisöguþættir og sagnir. Akureyri, Norðri, 1952.

Daníel Daníelsson, Í áföngum. Endurminningar ritaðar af Daníel Daníelssyni, fyrrum ljósmyndara. Reykjavík, Steindórsprent, 1937.

Pétur Jóhannsson, Æfisöguþættir Péturs Jóhannssonar, ritaðar af honum sjálfum. Seyðisfjörður, 1930.

Pétur Ólafsson, Æviminningar Péturs Ólafssonar bónda á Hranastöðum. Skráð af honum sjálfum. Akureyri, Jónas Pétursson og Kristbjörg Pétursdóttir, 1987.

Pétur Sigfússon, Enginn ræður sínum næturstað. Endurminningar. Akureyri, Bókaforlag Odds Björnssonar, 1962.

Sigfús Blöndal, Endurminningar. Inngangsorð Hildur Blöndal, Reykjavík, Hlaðbúð, 1960.

Sigmundur Sveinsson, Þættir úr lífi mínu. Reykjavík, 1940.

Sigurbjörn Sveinsson, Ritsafn I. Bernskan. Bernskuminningar. Barnasögur. Reykjavík, Barnablaðið Æskan, 1971.

Sigurbjörn Þorkelsson, Himneskt er að lifa. Sjálfsævisaga I - V. Reykjavík, Leiftur, 1966-1977.

Sigurður Árnasson, Með straumnum. Nokkrar æviminningar. Reykjavík, Bókaútgáfa Guðjóns Ó., 1950.

Sigríður Björnsdóttir, Í ljósi minninganna. Reykjavík, Leiftur, 1962.

Þórarinn Gr. Víkingur, Komið víða við. Endurminningar og sagnaþættir. Akureyri, Norðri, 1954.

Þórarinn Gr. Víkingur, Mannamál. Akureyri, Norðri, 1957.

Þórarinn Helgason, Leikir og störf. Bernskuminningar úr Landbroti. Reykjavík, Almenna bókafélagið, 1976.

Þórarinn Þórarinsson, Horft til liðinna stunda. Reykjavík, Örn og Örlygur, 1981.

Þórbergur Þórbergsson, Í Suðursveit. Reykjavík, Mál og menning, 1975.

Þórir Bergsson, Endurminningar. Akureyri, Bókaforlag Odds Björnssonar, 1984.

Þórunn Elva Magnúsdóttir, Frá Skólavörðustíg að Skógum í Öxnafirði. Minningaþættir. Reykjavík, Ægisútgáfan, 1977.

Dusk Till Dawn (Robert Rodriguez, 1996)

- Forma/tegundablöndun; í miðri mynd breytist hefðbundin hasarsaga yfir í splatter.

The Evil Dead II (Sam Raimi, 1987)

- Splattermyndin hefur löngum flótt góð táknmynd um sundrungu hins póstmóderníska ástands, þar sem líkamleg sundrung endurspeglar samfélagslega upplausn. Í þessari mynd verður hönd aðalhetjunnar haldin illum anda og ræðst á hann, á endanum heggur hann höndina af sjálfum sér og heldur henni í þvingu undir skáldsögunni A Farewell to Arms.

Faculty (Robert Rodriguez, 1998)

- Vísindahrollvekja sem fjallar um formúlur vísindahrollvekjunnar, gagnrýnir hana og uppfyllir samtímis og aðlagar hana að unglingahrollvekju tíunda áratugarins. Virkar sérstaklega vel í kennslu þar sem kennararnir eru geimverur. Einstaklega fúkósk hvað varðar umræður um ögun á líkömum unglinga.

H20 (Steve Miner, 1998)

- Enn er verið að fjalla um formúlur unglingahrollvekja, nú ekki síður með því að láta frægustu öskurdrottninguna Jamie Lee Curtis leika aftur, traumatíserað fórnalamb sem er enn að vinna úr atburðunum fyrir 20 árum (þegar fyrsta Halloween myndin kom út, John Carpenter, 1978).

Mute Witness (Anthony Waller, 1994)

- Splattermynd sem fjallar um splatterbrellur og snuff-myndir.

Scream (Wes Craven, 1996)

- Unglingahrollvekja sem fjallar um formúlu unglingahrollvekjunnar, gagnrýnir hana og uppfyllir samtímis.

Scream II (Wes Craven, 1997)

- Framhaldsunglingahrollvekja sem fjallar um formúlu framhaldsunglingahrollvekja, gagnrýnir hana og uppfyllir samtímis, einnig að því leyti að vera síðri hinni fyrri.

Barb Wire (David Hogan, 1996)

- Framtíðarútgáfa af Casablanca með Pamelu Anderson sem Bogart. Mynd um augu og augnaráð þar sem aðalleikonan er stöðugt sett upp til sýnis og gerð að viðfangi augnaráða, jafnframt því að snúið er við kynhlutverkum og Pam er aðalhetjan.

Blade Runner (Ridley Scott, 1982)

- Formablöndun/tegundablöndun: sæberpönkað film noir undir myndasöguáhrifum, kallast á við metropolis, umræða um eftirmyndir og frummyndir, og muninn á mennsku og vélversku.

Face/off (John Woo, 1997)

- Hasarmynd með framtíðarhrollvekjandi yfirbragði um andlits og útlitsskiptingar. Áherslan er ekki síður á að aðalleikararnir tveir, Travolta og Cage leika hvor annan. Yfirbragð blekkir en hefur einnig áhrif á hið innra að því leyti sem útlit illmennis hefur áhrif á hetjuna og öfugt.

Fifht Element (Luc Besson, 1997)

- Framtíðarmynd sem er líka undir miklum áhrifum frá myndasögum, og er í raun fyrst og fremst einskonar stílæfing. Ofuráhersla á hönnun og stíl, Jean Paul Gaultier hannar búninga og fleira slíkt.

Matrix (Andy og Larry Wachowsky, 1999)

- Sæberpönk í sinni hreinustu mynd og sæberpönk er pómó í sinni hreinustu mynd eins og allir vita. Formablanda, stílblanda, heimurinn er vörtúal veruleiki sem er stýrt af gerfigreindum tölvum; ath. ekki sýndarveruleiki, því það sem kemur fyrir þig í vörtúal veruleikanum kemur fyrir þig í empíríska veruleikanum: ergo, ef þú deyrð vörtúalt þá deyrðu físíkalt.

Mars Attacks (Tim Burton, 1996)

- Geimverumynd sem fjallar um innrás marsbúa. Vísindamaðurinn er sannur húmanisti og trúir því að því stærri sem heilinn er því vitrari sé veran, ofvaxinn heili marsbúanna hljóti því að gera þá sérlega gáfaða og því beri að taka vel á móti þeim. En þetta reynist rangt, og marsbúarnir slátra jarðarbúum og líta á jörðina sem leikvöll fyrir tölvu(dráps)leik. Þessi þróunarkenning er einmitt það sem Lyotard og fl. hafa gagnrýnt. Áhersla á stíl og stílblöndun eins og í myndum Burtons (sem allar geta talist pómó).

Robocop (Paul Verhoeven, 1987)

- Takið eftir auglýsingaskiltunum sem eru allt um kring.

Strange Days (Kathryn Bigelow, 1995)

- Aldamótamynd um panoptikon og gagnrýni á tækni, tæknieftirlit og tæknisamfélag. Líkt og Terminator endurframleiðir myndin þó nákvæmlega það sem hún er að gagnrýna, hátækni, sem laðar að með hátæknibrellum og sæberpönkuðu yfirbragði. Kynhlutverkauppstokkun. Svört kona og hvítur maður verða par.

Terminator 2 (James Cameron, 1991)

- Framtíðarmynd sem vísar til fyrri myndarinnar, en illmennið úr þeirri snýr aftur sem góðmenni, endurforritað vélmenni úr gereyðanda í verndanda. Þessi breyting verður fyrst og fremst í krafti aðalleikarans, Arnolds Schwarzeneggers, hvers stjarna hófst hátt á loft milli mynda. Myndin snýr uppá sjálfa sig að því leyti sem atburðir sem skópu gereyðandann/verndandann eru teknir aftur í lok myndarinnar og framtíðinni. Þannig breytt og sæborgin þurrkuð út. Sjá einnig umræðu um mennsku og hvernig vélar læra mennsku, ofbeldismynd sem hafnar ofbeldi og panopitkon í aksjón.

Total Recall (Paul Verhoeven, 1990)

- Framtíðarmynd um kólóníu á mars. Enn er Arnie endurforritaður, og enn úr illmenni í hetju. Hægt að forrita heilann í fólki ekki síður en vélverum. Stöðug umfjöllun um formúlu hasarmynda; Recall er heiti á forritunarfyrirtæki sem býður upp á forritaðar ferðir, þar sem ferðalangurinn fer í sýndarferðalag (núna er það sýndarveruleiki) og getur verið annar en hann er, ferðasagan er svo plott myndarinnar í hnotskurn.

Bound (Andy og Larry Wachowsky, 1996)

- Film noir með lesbísku ívafi, þar sem aðalhetjan er kona en ekki karl.

Last Action Hero (John McTiernan, 1993)

- Bíó um bíó (eða bíó í bíó): líkt og Total Recall, umfjöllun um formúlu, að þessu sinni er umfjöllunin einnig um kvikmyndina sjálfa sem miðil, afþreyingu og sýndarveruleika. Áhorfandi hverfur inn í bíómynd þar sem lífið lýtur öðrum lögmálum, og síðan fer bíómyndahetjan inn í alvöruheiminn.

Speed (Jan de Bont, 1994)

- Hasar og stórslysamynd sem fjallar um hraða.

Thelma and Louise (Ridley Scott, 1991)

- Ródmúví með konum í stað karla.

Twister (Jan de Bont, 1996)

- Stórslysamynd sem fjallar um enn meiri hraða en Speed. (Þessar tvær ber að lesa með grein Baudrillards, Ecstasy and Inertia).

Pleasantville (Gary Ross, 1998)

- Tíðarandi þar sem nútíminn bókstaflega ferðast inn í fortíðina gegnum sjónvarp (geddit? a la Jameson: (ekki viskýið) áhorfendur tíðarandans kynnast ekki aðeins fortíðinni gegnum sjónvarpsáhorf, heldur verður sjónvarpsútgáfan að fortíðinni að áþreyfanlegum veruleika þegar galdrafjarstýring fangar áhorfendur inn í heim tíðarandaþáttanna Pleasantville).

Clueless (Amy Heckerling, 1995)

- Nútímauppfærsla af Emmu Jane Austen frá 1815. Pómó í poka, formvitund, vangaveltur um tíma og klassík, stöðugur undirtexti, eða merkingarauki í myndmáli (homminn að lesa junky e. William Burroughs, og fl. slíkt).

Ed Wood (Tim Burton, 1994)

- Ævisaga versta leikstjóra allra tíma, mynduð í stíl hans mynda, takið sérstaklega eftir upphafs og lokaatriðinu þar sem titill myndarinnar, Ed Wood, kallast á við Hollywood skiltið fræga (ed wood=hollywood).

L.A. Confidential (Curtis Hanson, 1997)

- Önnur film noir, þetta er ein af þessum of perfect tíðarandamyndum sem endurgera tímann og endurframleiða hann eins og Jameson (ekki viskýið) gagnrýnir: tekur fortíðina yfir.

Shakespeare in Love (John Madden, 1998)

- Segir sig sjálft, skáldið er sjálfur persóna í eigin leikriti, Júlía leikur Rómeó og Júlíu til skiptis.

Toy Story (John Lasseter, 1995)

- Teiknimynd um leikföng sem eru lifandi en gera sér samt grein fyrir (flest) að þau eru leikföng.

Camp/hinsegin (Skilgr. á camp er að finna í bókinni A Susan Sontag Reader, bls. 105-119)

The Adventures of Pricilla: Queen of the Desert (Stephen Elliott, 1994)

- Hinsegin liðið segir að pómó sé bara camp ferkantaða liðsins, Pricilla sannar það. Klæðskipti, drottningin er líklega kunnasta tákn campsins og einnig glæstasta tákn pómó.

Ma Vie en Rose (Alain Berliner, 1997)

- Camp aftur, piltbarn heldur að það sé stúlkubarn, áhersla á stíl og camp áferð, tveir heimar táknaðir mjög greinilega í myndmáli, barbíheimur fantastíu og veruleikinn.

Baby of Macon (Peter Greenaway, 1993)

- Leikrit er sviðsett í mynd, þeir sem deyja í leikritinu, deyja á sviðinu í alvöru, en hvað um myndina? Áhorfendur eru á pöllum og taka virkan þátt, og hvað með kvikmyndaáhorfendur?

The Cook the Thief His Wife and Her Lover (Peter Greenaway, 1989)

- Enn og aftur áhersla á stíl og form, nú með markvissri litanotkun. Myndin skiptir um lit eftir sviðum. Gaultier er enn á ferð í fatahönnun.

Lost Highway (David Lynch, 1997)

- Eins og Face/Off og dusk: umskiptingamynd. Aðalhetjan lendir í fangelsi fyrir morð sem hann fremur ekki (eða hvað) og breytist þar í annan mann sem heldur myndinni áfram og hittir konuna, sem myrt var, í öðru gerfi. Óskiljanleg mynd sem á að vera óskiljanleg og hverfist fyrst og fremst inn í sjálfa sig.

Riget (Lars Von Trier, 1994 og 1997)

- Tegunda og formablöndun galore. Snilld í bala.

Wild at Heart (David Lynch, 1990)

- Tegundablöndun/formablöndun: Listræn mynd í hasar/ródmúví búningi, ýkt ofbeldi með tilvísun til splatters (sjá the Evil dead).

Truman Show (Peter Weir, 1998)

- Saga (trú)manns sem er ættleiddur af stórfyrirtæki og er ómeðvitaður aðalleikari í heillrar ævi sjónvarpsþættinum Truman Show. Tekið á upplýsingasamfélaginu þar sem veruleikinn er endalaust miðlaður (símúleraður) gegnum myndmiðla og hættir að vera veruleiki, heldur hverfist inn í eigin eftirmynd (sbr. Pleasantville, mynd sem hverfist inn í sjónvarpsþátt). Hvað er veruleiki? Er til einhver empírískur veruleiki? Og hvernig eigum við þá að skynja hann: sem sé, getum við virkilega ætlast til þess að einhver veruleiki/frummynd sé out there? Höfum við ekki alltaf upplifað miðlaðan veruleika á einhvern hátt (gegnum bókmenntir, sögu, hugmyndafræði og ýmsa aðra félagslega innrætingu, sbr. fúkó, orðræðan mótar veruleikann), og munurinn í dag er ekki sá að við séum skrefi fjær veruleikanum vegna miðlunar myndmiðla, heldur að við sjáum‚ betur mótun og miðlun orðræðunnar á veruleika okkar með tilkomu myndmiðla, gerum okkur betur grein fyrir þessari miðlun því hún er augljósari‚ og sýnilegri‚ en áður í upplýsingaflæði fjölmiðla. Þetta er í það minnsta skoðun Úlfhildar Dagdóttur bókmenntafræðings og snillings. (Sjá til mótvægis grein Sigríðar Þorgeirsdóttur heimspekings í nýju kvikmyndabókinni: Heimur kvikmyndanna).

Get Shorty (Barry Sonnenfeld, 1995)

- Mynd um mynd, mynd um að gera mynd, söguþráðurinn verður uppistaða í mynd.

The Player (Robert Altman, 1992)

- Sama

Purple Rose of Cairo (Woody Allen, 1985)

- Eins og Last Action Hero, aðalleikarinn kemur út úr myndinni og fer inn í veruleikann, umfjöllun um hlutverk kvikmyndar sem flóttamiðils í gráum veruleika.