Sagnfræðingafélag Íslands

Sagnfræðingafélagið og starfsemi þess 1998-99

Haustið 1998 var ég á aðalfundi Sagnfræðingafélags Íslands kosinn formaður stjórnarinnar en ég hafði þá setið í stjórn félagsins í eitt ár og þá sem varaformaður. Í raun hafði ég formennskuna á mínum snærum (ásamt Má Jónssyni) allt árið 1998 þar sem þáverandi formaður Erla Hulda Halldórsdóttir var í barnsburðaleyfi. Seta mín í Sagnfræðingafélaginu hefur verið mér mikill yndisauki þar sem í stjórn félagsins hefur eingöngu setið einvala lið. Mínir nánustu samstarfsmenn á vettvangi Sagnfræðingafélagsins hafa verið Már Jónsson, Sigríður Þorgrímsdóttir Ragnheiður Kristjánsdóttir og Lára Magnúsardóttir og hefur samstarf okkar gengið afar vel.

Sagnfræðingafélagið hefur blómstrað á síðustu árum og kemur þar meðal annars til af mikilli fjölgun í stéttinni og að fagið virðist hafa náð ákveðnum þroska á síðustu árum. Stjórn Sagnfræðingafélagins hefur skynjað þessa breytingu og höfum við þess vegna staðið fyrir ýmis konar uppákomum og viðburðum sem hafa haft örvandi áhrif á félagsstarf sagnfræðinga. Þar ber hæst hádegisfundina sem við Árni Daníel Júlíusson og Már Jónsson komum á laggirnar og veittum tilsjón. Nú hafa 25 fundir verið haldnir, oftast með miklum fjölda gesta, og alltaf með áhugaverðum fyrirlestrum. Dagskrá fundanna árið 1998 og fram á vor 1999 var eftirfarandi:

Hvað er félagssaga?

Þriðjudagsfundir

Haust 1998

Í ágúst:
o Lára Magnúsardóttir, “Ást, trú og mannlegt eðli." (18. ágúst).

Í september:
o Ellen Gunnarsdóttir, “Staða kvenna sem máltæki guðs í hinni katólsku barrokmenningu átjándu aldar í Mexíkó." (1. sept.).
o Þorsteinn Helgason, “Atburðir verða félags- og menningarsaga." (15. sept.).

Í október:
o Ragnheiður Kristjánsdóttir, “Þjóð eða stétt? Þjóðernisstefna skoskra kommúnista á fjórða áratugnum." (6. okt.).
o Gunnar Karlsson, “Alsaga og einsaga." (20. okt.).

Í nóvember:
o Sigríður Matthíasdóttir, “Aðferðir í rannsóknum á sögu kynferðis og þjóðernis." (3. nóv.)
o Valur Ingimundarson, “Kalda stríðið: rannsóknir og aðferðir." (17. nóv.).

Í desember:
o Jón Ólafur Ísberg, “Heilbrigðissaga og félagssaga." (2. des.).

Vor 1999

Í janúar:
o Vigfús Geirdal, “Lifandi draugar ofsækja dauða Vestur-Íslendinga." (5. jan.)
o Gísli Gunnarsson, “Hagsaga og margvísleg tengsl hennar." (19. jan.).

Í febrúar:
o Guðmundur Jónsson, “Saga mataræðis: rannsóknir og möguleikar í íslenskri sagnfræði." (2. feb.).
o Axel Kristinsson, “Félagssaga og flækjufræði." (16. feb.).

Í mars:
o Guðmundur Hálfdanarson, “Samanburðarsaga og þjóðerni." (2. mars).
o Helga Kress, ““Eg aumur kennimann." Skriftamál Ólafar ríku Loftsdóttur." (16. mars).

Í apríl:
o Margrét Jónasdóttir, “Breskir sjóarasögur og notkun munnlegra heimilda." (6. apríl).
o Helgi Þorláksson, “Galdrar og félagssaga." (20. apríl).

Í maí:
o Þorleifur Friðriksson, “Félagssaga vinnu og tíma." (4. maí).
o Sex sagnfræðingar, “Rannsókn á sögu íslenskrar utanríkisverslunar."
o Einar Hreinsson, “Vor ástkæri amtmaður. Ímynd æðri embættismanna og stjórnsýsla Íslands 1770-1870. ­ Orðræða um aðferð."

Á kennsluárinu 1999-2000 verða efni hádegisfundanna hagsaga og póstmódernismi og hafa tuttugu fyrirlestrar verið skipulagðir í því sambandi. Dagskráin framundan verður sem hér segir:

Hádegisfundir Sagnfræðingafélags Íslands í Þjóðarbókhlöðu

Hvað er hagsaga?

Haust 1999 ­ Þriðjudagsfundir kl. 12:05-13:00
Tilsjónarmenn: Ragnheiður Kristjánsdóttir, Már Jónsson og Sigurður Gylfi Magnússon

• 24. ágúst ­ Axel Kristinsson sagnfræðingur í ReykjavíkurAkademíunni, “Sjósókn og sveitamenn á hámiðöldum."
• 7. september ­ Árni Daníel Júlíusson sagnfræðingur í ReykjavíkurAkademíunni, “Verslunarsaga úr skjalasöfnum Kaupmannahafnar. Vanræktar heimildir?"
• 21. september ­ Guðmundur Jónsson sagnfræðingur og lektor við Háskóla Íslands, “Hvernig hagsaga er stunduð á Íslandi? Íslenskar hneigðir í alþjóðlegu ljósi."
• 5. október ­ Helgi Þorláksson sagnfræðingur og prófessor við Háskóla Íslands, “Viðskipti, verslun og markaður."
• 19. október ­ Gísli Gunnarsson sagnfræðingur og prófessor við Háskóla Íslands, “Hvenær hættir kenning að vera hjálpartæki og verður spennitreyja?"
• 2. nóvember ­ Anna Agnarsdóttir sagnfræðingur og dósent við Háskóla Íslands, “Umheimurinn ásælist Íslandsverslunina."
• 16. nóvember ­ Halldór Bjarnason sagnfræðingur í Skotlandi, “Hagsaga ­ verslunarsaga ­ heimssaga: Samanburður söguþróunar og beiting kenninga."
  30. nóvember ­ Ólafur Ásgeirsson sagnfræðingur og þjóðskjalavörður, “Íslandsverslun Þjóðverja á 16. öld."
• 7. desember ­ Magnús S. Magnússon sagnfræðingur og skrifstofustjóri á Hagstofu Íslands, “Ísland 20. aldar. Nálgun hagsögunnar."
• 14. desember ­ Hrefna Róbertsdóttir sagnfræðingur í Lundi í Svíþjóð, “Frumiðnaður og framfaratrú."

Hádegisfundir Sagnfræðingafélags Íslands í ReykjavíkurAkademíunni í JL-húsinu, 4. hæð

Hvað er póstmódernismi?

Vor 2000 ­ Þriðjudagsfundir kl. 12:05-13:00

• 4. janúar ­ Þorgerður Þorvaldsdóttir sagnfræðingur í ReykajavíkurAkademíunni, “Kynjafræði og póstmódernismi."
• 18. janúar ­ Skúli Sigurðsson vísindasagnfræðingur í Berlín og á Seltjarnarnesi, “Stór tæknikerfi, líftækni og póstmódernismi."
• 1. febrúar ­ Annadís Gréta Rúdólfsdóttir félagssálfræðingur í ReykjavíkurAkademíunni, “Póstmódernísk sálfræði?"
• 15. febrúar ­ Gunnar Karlsson sagnfræðingur og prófessor við Háskóla Íslands, “Svar afstæðissinna við póstmódernismanum."
• 29. febrúar ­ Magnús Diðrik Baldursson heimspekingur og aðstoðamaður rektors Háskóla Íslands, “Andúðin á hinu almenna. Hugleiðingar um heimspeki og póstmódernisma."
• 14. mars ­ Margrét Jónsdóttir málvísindamaður og lektor í spænsku við Háskóla Íslands, “Póstmódernisminn í tungumálakennslu."
• 28. mars ­ Ólafur Rastrick sagnfræðingur á Hagstofu Íslands, “Póstkólónialismi og sagnfræði."
• 11. apríl ­ Ástráður Eysteinsson bókmenntafræðingur og prófessor við Háskóla Íslands, “Hvað er í póstinum? Um eftirköst nútímans."
• 25. apríl ­ Matthías Viðar Sæmundsson bókmenntafræðingur og dósent við Háskóla Íslands, “Aldamótin og póstmódernisminn."
• 9. maí ­ Davíð Ólafsson sagnfræðingur í ReykjavíkurAkademíunni, “Hefur eitthvað spurst til póstmódernismans í sagnfræði?"

Óhætt er að fullyrða að hádegisfundirnar hafi skipað sér varanlegan sess í starfi félagsins og líklegt má telja að þeir verið áfram vettvangur fyrir öflug skoðunarskipti sagnfræðinga, sagnfræðinema og áhugafólks um sögu. Til þess að styrkja hádegisfundina í sessi var gripið til þess ráðs að gefa út póstkort með dagskrá fundanna fyrir kennsluárið 1998-1999 og gaf myndhöggvarinn Ragnhildur Stefánsdóttir okkur leyfi til að nota mynd af verki sínu sem ber heitið Tunga og prýddi það póstkortið. Þessi kynning féll í góðan jarðveg og var kortunum dreift víða. Fyrir kennsluárið 1999-2000 voru gefin út tvö kort með dagskrá hádegisfundanna og enn á ný prýða verk Ragnhildar póstkortin og hannaði góðvinur minn Sverrir Sveinsson prentar þessi kort eins og það sem gefið var úr 1998.

Í upphafi þessarar fyrirlestraraðar í janúar 1998 varð til póstlistinn Gammabrekka sem var sérstaklega sniðinn fyrir Hádegisfundina. Þar birtu fræðimennirnir sem héldu fyrirlestra sína útdrætti úr þeim með nokkrum fyrirvara þannig að fundarmenn ættu þess kost að undirbúa sig. Áhersla þessara funda var á samræðuna og þess vegna var lögð áhersla af hálfu okkar sem stóðum að fundunum að fyrirlestrarnir væru stuttir, um það bil 15 til 25 mínútur. Gammabrekka þróaðist síðan ört þannig að nú þjónar þessi póstlisti íslenskum sagnfræðingum um allan heim og virkar sem nokkurs konar upplýsingartorg fyrir atburði, útgáfur bóka og annað sem við kemur starfi okkar sem fræðimanna. Gammabrekka hefur gjörbreytt öllum samskiptum sagnfræðinga og stuðlað að mun opnari og ferskari skoðanaskiptum á milli fræðimanna um land allt og í útlöndum. Nú er unnið að heimasíðugerð fyrir félagið og mun hún verða sagnfræðingum nokkur lyftistöng.

Meginhugmynd mín þegar ég tók við formennsku í félaginu var að tengja starf Sagnfræðingafélagsins meira daglegri umfjöllun um sagnfræðina, að félagið yrði nokkurs konar miðstöð fyrir félags- og fræðastarf í stéttinni og leggði alla áherslu á að halda utan um þann stóra hóp félagsmanna sem er nokkuð sundraður í leik og starfi. Þannig voru hádegisfundirnir hugsaðir og margt annað sem hefur verið á dagskrá okkar á síðustu misserum. Í þessu sambandi má nefna árlegt ráðstefnuhald á landsbyggðinni, samantekt á siðareglum sagnfræðinga, rekstur og vinnsla stéttartals sagnfræðinga, en sú vinna stendur nú yfir af fullum krafti. Allt hefur þetta miðað að því að styrkja samband félagsins við félagsmenn og gera það gildandi í almennri umræðu í landinu. Mitt mat er að þetta hafi tekist þó enn sé eftir að hnýta marga lausa enda. Hér á eftir ætla ég að ræða þessa þætti í starfsemi félagsins sem voru nefndir hér að ofan og leitast við að sýna fram á samhengið í starfi stjórnarinnar á síðustu misserum og það sem framundan er.

Stjórn Sagnfræðingafélags Íslands ákvað að stefna að því að halda einu sinni á ári ráðstefnu úti á landsbyggðinn með það í huga að fá tækifæri til að styrkja það fræðistarf sem blómstrar víða úti á landi og einnig að gefa sagnfræðingum kost á að kynnast viðhorfum heimamanna til sögunnar. Fyrsta tilraunin var gerð vorið 1999 en þá var efnt til ráðstefnu á Ísafirði sem bar yfirskriftina:

“Menningarsaga á Íslandi - Vestfirðir í brennidepli"

Fréttatilkynning um málþingið hljóðaði á þessa leið:

Sagnfræðingafélag Íslands, Félag þjóðfræðinga og ReykjavíkurAkademían hefur ákveðið að efna til málþings á Ísafirði daganna 1. og 2. maí sem ber yfirskriftina: Menningarsaga á Íslandi. ­ Vestfirðir í brennidepli. Hugmyndin með málþinginu er að efla fræðastarfið á Ísafirði, kynnast viðhorfum heimamanna til sögunnar, taka fyrir efni sem eru knýjandi í sagnfræðilegri umræðu og miðla sagnfræðirannsóknum til áhugamanna heima í héraði. Á Ísafirði er að finna öflugt þverfaglegt fræðasamfélag undir forystu sagnfræðinganna Jónu Símoníu Bjarnadóttur og Andreu Harðardóttur og verður gaman að fá tækifæri til að leiða saman ólík sjónarhorn þjóðfræði og sagnfræði á þessum vettvangi. Ef vel tekst til má búast við að haldinn verði fundur að ári með svipuðu sniði á einhverjum öðrum stað á landinu.

Á undanförnum árum hefur umræðan um Menningarfræði (Cultural Studies) verið áberandi. Hún hefur dregið til sín athygli fræðimanna úr ólíkum greinum og skapað grunn fyrir þverfaglega umræðu. Menningarsagan er tengd þessum fræðitilraunum, en hún hefur verið stunduð hér á landi undir ýmsum formerkjum; hugarfarssaga, hugmyndasaga, alþýðu- og hversdagssaga, félagssaga, einsaga, þjóðfræði og jafnvel þjóðlegur fróðleikur. Á málþinginu á Ísafirði verður kannað hvaða hljómgrunn ólíkir fræðimenn sem hafa stundað fræði sín undir merki menningarsögunnar hafa. Málþingið verður skipulagt í kringum þrjú þemu: Menningarsagan sem aðferð við rannsóknir; rannsóknir á sviði menningarsögu og framtíðarrannsóknir: straumar og stefnur. Þeir sem koma til með að flytja fyrirlestra á málþinginu verða eftirfarandi:

Opnunarfyrirlestur: Árni Daníel Júlíusson, sagnfræðingur: “Fjara og flóð í vestfirskri byggð"; Jón Jónsson, þjóðfræðingur: “Aðferðir og sjónarhorn þjóðfræðinnar"; Ólafur Rastrick, sagnfræðingur: “Menning sem viðfangsefni í sagnfræði"; Ólína Þorvarðardóttir, þjóðfræðingur: “Vestfirsk brennumál"; Ragnar Edvardsson, fornleifafræðingur: ““Föðurland vort hálft er hafið." Rannsóknir á verminjum á Vestfjörðum"; Finnbogi Hermannsson, útvarpsstjóri hjá RÚV á Ísafirði: “Útvarpið - hinn nýi húslestur"; Sigurður Gylfi Magnússon, sagnfræðingur: “Byggðasagan í einsögulegu ljósi"; Davíð Ólafsson, sagnfræðingur: “Vestfjarðaakademían. Íslensk menningarsaga og vestfirskir alþýðufræðimenn"; Rakel Pálsdóttir, þjóðfræðingur: “Hvert bein á sínum stað. Fortíð og framtíð, mannlíf og menning"; Séra Skúli Ólafsson á Ísafirði: “Hversu strangur var rétttrúnaðurinn? Prédikanir íslensku kirkjunnar á 17. og 18. öld." Fundarstjóri á málþinginu verður Björn Teitsson skólameistari.

Fundarstaður er Edinborgarhúsið sem stendur við Aðalstræti 7 og hýsir starfsemi Menningarmiðstöðvarinnar Edinborgar ehf, Listaskóla Rögnvaldar Ólafssonar og ferða- og upplýsingamiðstöð. Aðgangur er ókeypis og enn geta sunnanmenn skrá sig á þingið.

Það er skemmst frá því að segja að þetta málþing tókst afar vel og þátttaka var ágæt. Það var strax ákveðið að hefjast handa við að undirbúa þing á næsta ári og fundarstaðurinn var valinn og verður Skagafjörður næsti vettvangur okkar. Hugmyndin er að fjalla þar um efnið: Íslendingar á faraldsfæti og reyna að koma að því á sem fjölbreyttastan hátt. Skagafjörður er tilvalinn staður fyrir svona heimsókn þar sem sýslan og áhugasamir einstaklingar hafa unnið ötullega að uppbyggingu safna og og annarra menningartengdra stofnanna á svæðinu. Þar er til dæmis Vesturfarasafnið sem er einmitt tileinkað hinum miklu þjóðflutningum sem áttu sér stað á síðari hluta nítjándu aldar og fellur því vel að efni málþingsins. Búast má við mikilli þátttöku á þetta málþing þar sem kostnaður við ferðina verður mun minni en þegar flogið var til Ísafjarðar. Ég er sannfærður um að ráðstefnuhald af þessu tagi eigi eftir að verða mikil lyftistöng fyrir félagið og muni þjappa sagnfræðingum saman í framtíðinni.

Haustið 1998 kom einn félagsmaður að máli við mig og hvatti til þess að siðareglur sagnfræðinga yrðu skráðar. Mér fannst hugmyndin góð og tók strax að reifa málið innan stjórn félagsins. Þar var samþykkt að ráðast í samantekt á siðareglunum og var mér falið að fylgja því máli eftir. Eftirfarandi tilkynning var send út í Fréttabréfi Sagnfræðingafélagsins:

Siðareglur sagnfræðinga

Á síðustu árum hafa starfstéttir og fagfélög vísindasamfélagsins í auknum mæli ráðist í gerð siðareglna sem eru til þess gerðar að leiðbeina um viðeigandi leiðir í faglegum samskiptum. Talið er eðlilegt að slíkar reglur séu fyrir hendi til þess að skapa traust á milli fagmanna og hinna sem til þeirra leita. Siðareglur af þessu tagi kalla á ákveðna umfjöllun um fræðigreinina sem er vel til þess fallin að styrkja hugmyndir manna um hana og efla skilning á þeirri ábyrgð sem fylgir því að tilheyra samfélagi vísinda og fræða.

Nú stendur til að hefja vinnu við siðareglur sagnfræðinga. Þeirri hugmynd hefur verið komið á framfæri við stjórn félagsins að nauðsynlegt væri að móta slíkar reglur fyrir framtíðina. Á undanförnum árum hefur borið á klögumálum vegna vinnu sagnfræðinga sem hafa svikist um að skila umsömdu verki og að auki hafa sagnfræðingar sjálfir á stundum borið sig aumlega vegna rit- eða hugmyndastulda starfssystkina þeirra eða annarra. Af þessum ástæðum var samþykkt á stjórnarfundi í Sagnfræðingafélaginu nýlega að fara þess á leit við félagsmenn að þeir gæfu sig fram sem áhuga hefðu á að vinna í nefnd að undirbúningi að þessum reglum. Leitað hefur verið til Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands og hafa starfsmenn hennar gefið góð ráð í sambandi við undirbúninginn og ætla að vera ráðgefandi við framhaldsvinnuna. Þegar reglurnar eru fullunnar verður skipuð siðanefnd félagsins sem fær það hlutverk að taka fyrir mál sem vísað verður til hennar. Það er ósk okkar í stjórn félagsins að menn bregðist vel við tilmælum stjórnarinnar og annað hvort sendi inn tillögur um hugsanlega efnisþætti siðareglna eða bjóði sig fram í nefnd sem mun móta slíkar reglur. Hægt er að senda tillögur beint til mín (netfang: sigm@hi.is), eða á Gammabrekku (sem væri betra) þannig að allir gætu tekið þátt í hugmyndavinnunni.

Sigurður Gylfi Magnússon

Ég samdi síðan skeyti á Gammabrekku þar sem ég hvatti menn til að gefa sig fram í nefnd um þessi mál. Anna Agnarsdóttir dósent við sagnfræðiskor HÍ, Axel Kristjánsson sagnfræðingur í ReykjavíkurAkademíunni og Sigrún Ásta Jónsdóttir safnvörður í Stykkishólmi gáfu sig strax fram. Ég tók að mér að semja ákveðinn ramma að siðareglum sem ég taldi að myndi hjálpa félagsmönnum við að mynda sér skoðanir á því hvað ætti að vera í þeim. Þennan ramma sendi ég út á Gammabrekku og kallaði eftir viðbrögðum félagsmanna:

Codex Ethicus Sagnfræðingafélags Íslands
Nokkur atriði til umhugsunar í sambandi við Siðareglur sagnfræðinga.

Ágætu félagar.

Á haustmisserinu sendi ég út boð til sagnfræðinga þess efnis að fyrir dyrum stæði samantekt á siðareglum félagsins. Þrír sagnfræðingar gáfu sig fram í undirbúningsnefndina og eru það Anna Agnarsdóttir dósent, Axel Kristinsson sjálfstætt starfandi sagnfræðingur í ReykjavíkurAkademíunni, Sigrún Ásta Jónsdóttir forstöðumaður Byggðasafns Snæfellinga og Hnappdæla í Stykkishólmi og undirritaður. Samsetning þessarar nefndar er heppileg þar sem þeir sem þar sitja koma úr ólíkum hópum sagnfræðinga sem ætti að tryggja að fjölbreytt sjónarmið stéttarinnar komi fram. Það skal tekið fram að enn geta sagnfræðingar gefið sig fram ef þeir hafa áhuga á að taka þátt í þessari vinnu. Ákveðið hefur verið að áður en nefndin taki til hendinni af alvöru þá væri mjög æskilegt að leita fyrst til samfélags sagnfræðinga og fá sem flesta til að tjá sig um siðareglurnar og hvaða atriði þurfi að koma þar fram.

Hér á eftir verður kastað fram nokkrum hugmyndum sem þurfa að koma fram í siðareglum sagnfræðinga að mínu mati. Mig langar til að biðja alla þá sem tíma hafa að lesa þennan texta yfir og koma með tillögur um tilhögun siðareglna fyrir Sagnfræðingafélagið. Ég vek athygli á að hér gefst tækifæri til að ræða eðli fagsins og hvaða skyldur sagnfræðingar bera gagnvart skjólstæðingum sínum. Það er mjög brýnt að hugsa um siðareglurnar sem skyldur en ekki sem réttindi; fagmaður hlýtur alltaf að vera ábyrgur fyrir því í hvaða skyni hann beitir kunnáttu sinni. Telja verður mikilvægt að ræða siðareglurnar þar sem fagfélagið fer ört vaxandi og verkefni þau sem sagnfræðingar koma nálægt verða æ fjölbreyttari.

Helstu rök fyrir samantekt siðareglna eru eftirfarandi:

• 1. Þær auðvelda að halda á lofti þeim skyldum sem fagið gerir til þeirra sem stunda það.
• 2. Losar fólk við langa umhugsun þegar siðferðileg álitamál koma upp.
• 3. Eykur á samheldni stéttarinnar og samstöðu og undirstrikar jafna stöðu allra sem eru í félaginu.
• 4. Jafna ágreining fólks innan fagsins.
• 5. Yfirlýsing til samfélagsins um að þannig vilji sagnfræðingar haga málum sínum og séu tilbúnir til að gera kröfur til sjálfs sín.
• 6. Hvetja sagnfræðinga til að vanda til verka sinna. (Sjá umræðu Sigurðar Kristinssonar í bókinni Siðareglur, bls. 33-36).

Við þessa upptalningu má síðan bæta sjöunda liðnum, þess efnis að siðareglur koma örugglega til með að auka fagleg vinnubrögð innan greinarinnar og líklegt má telja að þær verði nýttar í aðferðafræðinámi á háskólastigi til að kynna nemendum grundvallar starfssáttmála sagnfræðinga. Slíkt mun auka vitund sagnfræðinga um skyldur félagsmanna gagnvart samfélaginu og starfssystkinum.

Þess er farið á leit við sagnfræðinga að þeir láti álit sitt í ljósi fyrir opnum tjöldum á Gammabrekku og eftir að umræðan hefur farið fram þá mun nefndin taka til óspilltra málanna. Síðan verður boðað til félagsfundar um efnið í vor þar sem fengnir verða sérfræðingar um efnið til að tjá sig um mikilvægi siðareglna almennt og þær sem nefndin hefur komið sér saman um að leggja fram. Mjög brýnt er að víðtæk samstaða eigi sér stað um reglur af þessu tagi og til þess að svo megi takast verður umræðan um efnið að vera einlæg og yfirgripsmikil.

Efnisrammi siðareglna sagnfræðinga ­ Tillögur ­ :

Almennar siðareglur (frumregla). ­ Hér kemur tillaga að almennri yfirlýsingu um frumskyldur sagnfræðinga:

• Allir sagnfræðingar eiga í starfi sínu að leggja áherslu á að hafa það sem sannara reynist, óháð hagsmunatengslum þeirra við opinberar stofnanir, einstaklinga eða starfssystkini. Heiðarleg vinnubrögð er hafa sannleikann að leiðarljósi hljóta alltaf að þjóna samfélaginu, vísindunum og faginu best. Með því að fylgja siðareglunum geta sagnfræðingar vænst þess að samfélagið sýni þeim það traust sem þekking þeirra, tækni og félagslegt hlutverk krefst af þeim.
• ­ Ef til vill er nauðsynlegt að við reynum að gera grein fyrir í þessari almennu yfirlýsingu hvaða hlutverki sagnfræðin gegnir í samfélaginu og væri gott að fá tillögu um það.

Sértækar siðareglur: Þessar reglur miða við skjólstæðinga sagnfræðinga og ólík svið fræðimanna: almenning (kennarar, vísindamenn, höfundar), nemendur (kennarar), vísindastofnanir (háskólakennarar, fræðimenn) og einka aðilar (sjálfsstætt starfandi fræðimenn, höfundar). Hér verður að kanna hver séu vandamál stéttarinnar og skipta þeim niður í tengslum við skjólstæðinga, starfssystkini o.s.frv.

• ­ Skilin á milli þeirra sem stunda frumrannsóknir og þeirra sem vinna að miðlun fræðanna er ein þeirra kvía sem taka verður tillit til og þurfa hinar sértæku reglur að miða við þann mun. Þar verður að koma fram eftir hvaða reglum er farið þegar þeir sem sinna miðlun byggja á frumrannsóknunum annarra.
• ­ Mikilvægt er að ræða reglur vísindasamfélagsins og eftir hvaða kvörðum best er að metur skyldur þeirra sem þar hafa haslað sér völl. Þar koma til umræðu álitamál eins og hvernig rannsóknir annarra í sama fagi eru nýttar, hvernig viðkvæmar upplýsingar heimildamanna eru meðhöndlaðar, hvernig þeir sem lesa yfir umsóknir úr opinberum sjóðum fara með slíkar trúnaðarupplýsingar og sömu sögu er að segja um þá sem ritrýna fyrir fagtímarit. Loks má nefna hvernig þeir sem meta starfsumsónir á háskólastigi taki á þeirri skyldu sem lögð er á herðar þeirra.
• ­ Ræða þarf skyldur sagnfræðinga gagnvart nemendum sínum, bæði í grunn- og framhaldsskólum og einnig á háskólastigi. Síðara atriðið er afar brýnt að ræða vegna ákveðinna breytinga sem orðið hafa á háskólanámi. Doktorsnámið í HÍ kallar meðal annars á mun nánari samskipti milli sagnfræðinga og nemenda þeirra þar sem rannsóknarefni beggja skarast gjarnan. Grunn- og framhaldskólakennarar þurfa einnig að hafa góðan skilning á skyldum sínum gagnvart samfélaginu og nemendum sínum og er hætt við að staða þeirra muni í síauknum mæli verða breytingum háð í náinni framtíð.

Það skal ítrekað að hér eru aðeins hugmyndir á ferðinni og allar tillögur eru vel þegnar. Það má örugglega bæta við þennan lista efnum sem taka þarf til umræðna í sambandi við siðareglur sagnfræðinga. Til dæmis kæmi til greina að miða reglurnar við skyldur sagnfræðinga gagnvart ákveðnum hópum í samfélaginu eins og almenningi, skjólstæðingum og starfssystkinum í stað þess að ganga út frá verksviðum félagsmanna. Ég hvet alla félaga í Sagnfræðingafélaginu til að setjast niður og semja sértækar reglur sem þeir telja að eigi heima í siðareglunum. Nefndin mun síðan fjalla um allt sem fram kemur og birta niðurstöður sínar síðar í vor með rökstuðningi.

Kær kveðja,
Sigurður Gylfi Magnússon

Það er skemmst frá því að segja að strax og þetta skeyti birtist á Gammabrekku komu ábendingar frá nokkrum sagnfræðingum um hvað væri nauðsynlegt að siðareglur af þessu tagi innihéldu. Ég var þó frekar svekktur með viðbrögðin, bjóst við að það myndu hefjast fjörugar umræður um gerð og innihald siðareglna almennt og siðareglna fyrir sagnfræðinga sérstaklega, en sú varð ekki raunin. Ég ítrekaði ósk mína um að sagnfræðingar létu í sér heyra nokkrum sinnum á tveggja mánaða tímabili og birti slíkar tilkynningar á Gammabrekku. Allt kom fyrir ekki, engar tillögur bárust og nefndin var tilneydd til að semja siðareglurnar upp á eigin spýtur. Ég tók að mér að búa til uppkast að þessum reglum og lagðist í nokkra rannsókn í því sambandi. Ég kynnti mér til dæmis siðareglur sagnfræðinga í Bandaríkjunum og listasögufræðinga í sama landi auk þess sem ég fékk tækifæri til að kynna mér umræður um siðareglur í vísindum í Þýskalandi. Þá las ég bók Sigurðar Kristinssonar heimspekings um siðareglur starfsstétta. Ég lagði síðan fyrir nefndina fullbúnar siðarelgur og tók hún þær fyrir á heilsdagsfundi í marsmánuði 1999 og gerði ýmsar breytingar og lagfæringar á tillögum mínum. Útgáfan sem nefndin sendi frá sér í Fréttabréfi Sagnfræðinga var svohljóðandi:

Codex Ethicus Sagnfræðingafélags Íslands

Inngangur

Reiknað er með að þessar reglur verði teknar til umræðu og ræddar á opnum fundi í Sagnfræðingafélaginu hinn 23. mars 1999 kl. 20:30 í húsnæði Sögufélags. Af þeim umræðum loknum mun undirbúningsnefnd ganga frá siðareglunum og þær verða loks borðnar upp til samþykkis á aðalfundi félagsins í haust. Lögð er áhersla á að siðareglur félagsins verði í stöðugri endurskoðun og mun það verða hlutverk siðanefndarinnar, sem tekur til starfa strax eftir að reglurnar hafa verið samþykktar, að koma með tillögur um breytingar eða viðbætur á hverjum aðalfundi. Þannig verður tryggt að sagfræðingar ræði samþykktar reglur félagsins reglulega.

­ Siðareglurnar hafa verið unnar með hliðsjón af eftirtöldum heimildum: Sigurður Kristinsson, Siðareglur (Reykjavík, Rannsóknarstofa í siðfræði, 1991); Siðareglur samtaka bandarískra sagnfræðinga (American Historical Association) ­ sjá vefslóðina http://www.theaha.org; Oral History Evaluation Guidelines. Oral History Association. Pamphlet no. 3 (Los Angeles, 1992). Loks hefur verið stuðst við fræðigreinar um þýðingu siðareglna í vísindum og umræður félaga í Sagnfræðingafélaginu á Gammabrekku.

Frumskyldur sagnfræðinga

Allir sagnfræðingar eiga í starfi sínu að leggja áherslu á að hafa það sem sannara reynist, óháð hagsmunatengslum þeirra við opinberar stofnanir, samtök, fyrirtæki og einstaklinga, þar á meðal starfssystkini. Heiðarleg vinnubrögð er hafa sannleikann að leiðarljósi hljóta alltaf að þjóna samfélaginu, vísindunum og faginu best. Meginhlutverk sagnfræðinga er að afla vitneskju um frotíðina og leitast við að skýra hana, greina og miðla með það í huga að auka þekkingu fólks og skilning á fyrri tíð og samtíma sínum. Með því að fylgja siðareglunum geta sagnfræðingar vænst þess að samfélagið sýni þeim það traust sem þekking þeirra, tækni og félagslegt hlutverk krefst af þeim.

Fræðimennska

Fræðimennska felur í sér að leiða fram í dagsljósið nýjar upplýsingar og þekkingu og miðla henni til samfélagsins. Þessari þekkingu er meðal annars komið á framfæri í fræðiritum, kennslubókum, sýningum, ljósvakamiðlum, margmiðlun, safnastarfi og staða sem leggja áherslu á söguna.

Heilindi fræðimanna skipta sköpun fyrir samstarf þeirra við starfsystkini, almenning og nemendur og byggist á því að beita fræðilegum aðferðum og greiningu sem styrkir rökstuðning þeirra, þannig að ekki sé hallað réttu máli. Sagnfræðingar verða að leggja sig fram við að rökstyðja fullyrðingar sínar, vitna skilmerkilega í heimildir þannig að hægt sé að sannreyna þær. Sagnfræðingar mega ekki rangtúlka heimildir viljandi, eigna sér texta annarra eða horfa fram hjá mistökum annarra við túlkun heimilda. Sagnfræðingar skulu aldrei fullyrða eða gefa í skyn með nokkrum hætti að þeir eigi humgyndir, hugverk, rannsóknir eða kenningar annarra. Óheimilt er að nota óbirtar rannsóknir annarra án leyfis. Ef skýrt er frá kenningum, hugmyndum eða rannóknarniðurstöðum skal ávalt halda í heiðri höfundarrétti.

Sagnfræðingum ber að gera grein fyrir styrkjum og tengslum við alla þá sem komið hafa beint að vinnslu verksins á eins greinilegan hátt og við hæfi er. Sagnfræðingar eiga að leitast við að sameina óskir þeirra sem styðja rannsóknir eða kosta þær að fullu við grundvallarreglur fræðimennskunnar eins og þeim er lýst í siðareglum Sagnfræðingafélagsins.

Sagnfræðingar verða að hafa aðgang að heimildum að hvaða toga sem er. Þess vegna verða þeir skilyrðislaust að leitast við að varðveita heimildir sem þeir komast í snertingu við og umgangast þær að varúð og nærgætni þannig að tryggt sé að aðrir fræðimenn eigi fullan aðganga að þeim. Um leið og sagnfræðingar reyna að tryggja varðveislu heimilda og opinn aðgang að þeim, sérstaklega þeirra sem þeir hafa sjálfir undir höndum, þá þurfa þeir að vera meðvitaðir um þann trúnað sem er á milli þeirra og fólksins sem skildi eftir sig heimildirnar og haga vinnu sinni í samræmi við það. Þetta er sérstaklega brýnt þegar sagnfræðingar vinna með persónulegar heimildir hvað nafni sem þær nefnast. Í því tilfelli þar sem unnið er með viðtöl er sjálfsagt að gera viðmælandanum grein fyrir rétti sínum og komast að skýru samkomulagi við hann um notkun heimildarinnar.

Æskilegt er að sagnfræðingar séu opnir fyrir nýjum leiðum við að nálgast viðfangsefni sín og leggja sig fram við að horfa á rannsóknarefnin frá eins mörgum hliðum og mögulegt er. Mikilvægt er að sagnfræðingar leggi metnað í að afla þekkingar á aðferðum og rannsóknarleiðum sem kynnt hafa verið erlendis, til dæmis við háskóla eða á ráðstefnum og komi þeim á framfæri á innlendum vettvangi. Sagnfræðingar eiga að legga sitt að mörkum til að umræðum um sagnfræðileg efni geti farið fram á sem fjölbreyttastan hátt og leggja fram rannsóknir sínar í því skyni opinberlega. Æskilegt er að þeir sinni einhvern tímann á lífsleiðinni sjálfboðaliðsstörfum sem koma sagnfræðinni til góða og styrki þá félagslegu heild sem stétt sagnfræðinga er. Sagnfræðingar eiga að leitast við að tryggja að skoðunum þeirra og rannóknir séu engar skorður settar sem stangast á við siðareglur félagsins.

Kennsla

Lykillinn að árangurríkri framsetningu sögulegs efnis við kennslu er ekki aðeins fólgin í þekkingu á efninu heldur einnig að sagnfræðingurinn hafi tök á meginforsendum upplýsingar- og miðlunartækni og kennslusfræði. Kennsla sagnfræðilegs efnis hrópar á að kennarinn sýni heiðarleika gagnvart viðfangsefni, nemendum og rökum öðrum en þeim sem hann sjálfur aðhyllist. Nauðsynlegt er að kennari virði skoðanir nemenda sinna og leitist við að rökræða þær á öllum stigum kennslunnar. Sagnfræðingur sem stundar kennslu skal hafa rétt á að viðra skoðanir sínar og halda þeim fram á skýran og afdráttarlausan hátt svo framarlega sem hann getur bæði rökstutt þær og gefið nemendum kost á að komast að sínum eigin niðurstöðum, á eigin forsendum. Kennari skal leitast við að skýra út rétt fræðimanna til hugverka sinna og kenna nemendum vísindaleg vinnubrögð sem tryggja þennan rétt. Þar þarf að koma skýrt fram að ritstuldur sé glæpur sem varði við almenn hegningarlög. Réttur bæði nemenda og kennara til tjáningar innan eðlilegra siðferðilegra marka verður að vera tryggður í kennslustofunni.

Í kennslu skulu sagnfræðingar leitast við að leiðbeina nemendum sínum eftir bestu vitund þannig að þeir öðlist aukinn skilning á samfélagi og sögu. Samband kennara og nemenda verður að byggja á trausti sem aðeins verður náð með samvinnu og gagnkvæmri virðingu. Kennarar sem leiðbeina nemendum við ritgerðir þeirra verða að hafa í huga að þær eru hugverk einstaklinga sem eru í mótun og þeim ber því skylda til að umgangast þá af varfærni. Þegar kennari leiðbeinir nemanda með rannsóknarverkefni skal hann ávallt gæta þess að virða sérstök sjónarmið nemandans og verði ágreiningur milli þeirra um tilteknar fræðitúlkanir, skal kennari ekki beita valdi stöðu sinnar til að fá nemanda til að breyta niðurstöðu sinni. Kennari skal einnig gæta þess að láta nemanda á engan hátt gjalda þessa skoðunaágreinings í einkunnum. Kennarar mega ekki eigna sér hugmyndir nemenda sinna eða hugverk jafnvel þó þau séu unnin undir handleiðslu þeirra.

Þeir sagnfræðingar sem leggja stund á kennslu skulu leitast við að kynna sér það allra nýjasta í fræðunum hverju sinni og leggja metnað sinn í að miðla því til nemenda sinna á þann hátt sem best þykir hæfa. Kennarar eiga að nýta þekkingu sína á sögunni til að berjast gegn hvers konar fordómum sem tengjast meðal annars kynferði, trúmálum, stjórnmálum, kynþáttum eða menningu annarra þjóða. Þeir eiga að leggja metnað sinn í að stuðla að gagnrýnni hugsun nemenda sem auki víðsýni þeirra og skilning á samfélaginu, sögu og sjálfum sér.

Störf og starfsvettvangur

Flestir sagnfræðingar sem sinna fræðigreininni vinna við kennslu, rannsóknir eða á söfnum. Þeir starfa ýmist sjálfstætt, hjá hinu opinbera eða einkaaðilum. Hvar sem sagnfræðingar starfa er nauðsynlegt fyrir þá að stuðla að framgangi fræðigreinarinnar og vinna eftir siðareglum félagsins. Mikilvægt er að sagnfræðingar stuðli að því að allar stöður sem þeir teljast hæfir til að gegna, vegna menntunar sinnar, séu auglýstar á opinberum vettvangi, þar á meðal í Fréttabréfi Sagnfræðingafélagsins. Þar verður að vera tryggt að allir sagnfræðingar hafi jafnan rétt til að sækja um stöður og að greinagóðar lýsingar fylgi í auglýsingunni á umfangi starfsins.

Margar stöður og styrkir sem sagnfræðingar sækja um eru lagðar í hendur nefnda sem ætlað er að meta faglegan styrkleika umsækjanda. Í nefndum þar sem sagnfræðingar sitja er því brýnt að þeir leitist við að sýna starfssystkinum sínum og verkum þeirra virðingu. Þar mega sagnfræðingar aldrei láta persónuleg sjónarmið, velvild eða óvild, hafa áhrif á umsagnir um verk annarra fræðimanna, heldur skulu fagleg sjónarmið ráð ferðinni. Þetta gildir sérstaklega um álitsgerðir sem hafa áhrif á stöðu- og styrkveitingar. Ef sagnfræðingur treystir sér ekki til að vera óhlutdrægur í álitsgerð um verk annars fræðimanns skal hann hiklaust segja sig úr nefndinni. Álitsgerðir eiga að vera byggðar á faglegu mati á hæfni umsækjenda og ekki má haga matinu þannig að umsækjendum sé hampað sérstaklega vegna kynferðis þeirra, stjórnmála- eða trúarskoðana.

Þeir sagnfræðingar sem sinna tímabundnum störfum við háskólastofnanir eða aðrar opinberar stofnanir skulu leitast við að tryggja að þeir njóti allra almennra réttinda sem fólk með sambærilega menntun nýtur og vinnur hjá sömu stofnunum. Þar má nefna aðgang að sjóðum, félagslegu kerfi stofnunarinnar og að tryggt sé að þeir fái eðlilegan framgang innan stofnunarinnar. Mikilvægt er að allir sagnfræðingar standi vörð um rétt þeirra sem eru að fóta sig í faginu og geri tilraun til að skapa þeim nauðsynlegan vettvang til fræðistarfa.

Þau störf sem sagnfræðingar taka sér fyrir hendur skulu vera unninn í fullu samræmi við þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru í faginu og lýst er í siðareglunum. Mikilvægt er að sagnfræðingar tryggi að frelsi til tjáningar sé ekki fyrir borð borið í samningum við vinnukaupanda. Stéttinni er nauðsynlegt að þeir samningar sem sagnfræðingar gera í nafni sinnar sérþekkingar standi og séu vel uppfylltir. Þar má nefna tíma verks í vinnslu, stærð verks og umfang, ásamt innihaldi; allt verður þetta að vera í samræmi við samninga milli beggja aðila. Ef ágreiningur kemur upp milli verkkaupa og sagnfræðings er mikilvægt að báðir viti að hægt sé að vísa slíkum ágreiningi til siðanefndar Sagnfræðingafélags Íslands.

Starfssvið siðanefndar

Í siðanefnd sitja þrír aðilar sem tilnefndir eru af stjórn Sagnfræðingafélags Íslands til þriggja ára. Þeir skulu vera tveir úr stétt sagnfræðinga og einn heimspekingur og skal formaður nefndarinnar vera annar sagnfræðinganna. Jafnframt skal stjórn Sagnfræðingafélagsins tilnefna tvo varamenn. Siðanefnd er ætlað að taka til meðferðar kærumál sem berast til félagsins og skera úr um hvort félagar í Sagnfræðingafélagi Íslands hafi gerst brotlegir við reglur félagsins. Þá er siðanefndinni ætlað að vinna að frekari útfærslu siðareglna félagsins og koma með tillögur um breytingar eða viðbætur. Hún getur í þessu sambandi efnt til fundar um viðfangsefni sitt í samvinnu við stjórn félagsins. Allar breytingar á siðareglunum þarf að samþykkja á aðalfundi Sagnfræðingafélags Íslands sem haldinn er einu sinni á ári.

Hver sá sem telur að sagnfræðingur hafi brotið ofangreindar siðareglur og á hagsmuni að gæta á einhvern hátt, getur kært brotið til siðanefndar Sagnfræðingafélags Íslands á innan við ári frá því að brotið varð opinbert. Siðanefnd tekur kæruna til meðferðar á fundi innan við hálfum mánuði frá því að ákæra berst og kveður upp rökstuddan úrskurð svo fljótt sem kostur er. Kærða skal gefinn kostur á að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum. Siðanefndin skal kveða úr um hvort kæran sé á rökum reist og flokka brotið síðan niður í þrjá flokka: 1. ámælisvert, 2. alvarlegt, 3. mjög alvarlegt. Ef sannast að ákærði hefur gerst brotlegur við siðareglur félagsins og siðanefndinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að brot hans sé “ámælisvert" skal sátt eða opinberar vítur látnar nægja. Ef brotið er “alvarlegt" skal kærði verða víttur opinberlega. Ef sannast að ákærði hefur framið “mjög alvarlegt" brot á siðareglunum þá skal gera tillögu um að hann sé ekki aðeins víttur heldur vísað úr félagi sagnfræðinga, en tillaga þess efnis þarf að samþykkja á aðalfundi félagsins. Ef aðalfundur fellir úrskurð siðanefndar úr gildi skal skipa nýja siðanefnd og hún mun taka fyrir málið á nýjan leik og skal sá úrskurður gilda.

Úrskurði siðanefndar verður ekki áfrýjað. Úrskurður í hverju máli ásamt rökstuðningi skal birta málsaðilum bréflega en opinberlega á vefsíðu Sagnfræðingafélagsins og árlega í Sögu. Tímariti Sögufélags.

Undirbúningsnefnd

Við undirbúning að þessum siðareglum hafði ég samráð við Jón Kalmansson heimspeking og starfsmann Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands og Salvöru Nordal heimspeking í ReykjavíkurAkademíunni. Þau reyndust mér afar vel og gerðu mér kleyft að vinna tillögurnar á skömmum tíma. Ég fékk þau síðan til að halda stutta fyrirlestra á sögulegum félagsfundi Sagnfræðingafélagsins en á þeim fundi fylgdi ég tillögunum úr hlaði fyrir hönd undirbúningsnefndarinnar. Það er skemmst frá því að segja að fundurinn vakti nokkra athygli félagsmanna og strax eftir opnunarfyrirlestrana kváðu sér hljóðs sagnfræðingarnir Guðmundur Jónsson og Loftur Guttormsson og réðust harkalega að þessum siðareglum. Sérstaklega var Guðmundur Jónsson orðhvatur og lét sér ekki muna um að ráðast að persónu minni og fræðimennsku í þessu sambandi. Margir aðrir tóku til máls og skiptust á skoðunum um ágæti reglnanna. Allar voru þær gagnrýnisraddir jákvæðar og vel rökstuddar þó mönnum sýndist sitt hverjum. Í lok fundar lét fundarstjóri Már Jónsson fundinn ákveða hvort eðlilegt væri að halda þessu starfi áfram eða hvort Sagnfræðingafélagið ætti hætta við samningu slíkra reglna. Fundurinn samþykkti án mótatkvæða að halda þessari vinnu áfram og verður sú trúlega raunin. Strax eftir fundinn þingaði nefndin og var ég á því að við ættum að hætta þessu starfi, svo var mér brugðið við viðbrögðum þeirra Guðmundar og Lofts. En eftir nokkra umhugsun ákváðum við að halda starfinu áfram en fara frekar hægt í sakirnar, taka okkur rúman tíma til að semja reglurnar og þá í sátt við sem allra flesta í félaginu. Gísli Gunnarsson prófessor sem hafði sýnt málinu mikinn áhuga strax frá upphafi féllst á að taka sæti í nefndinni og var það samþykkt samhljóða.

Hugmyndin er að nefndin vinni að siðareglunum á næsta kennsluári og leggi þær fyrir aðalfund félagsins aldamótaárið 2000. Ef fer sem horfir mun það ganga eftir.

Strax og ég kom inn í stjórn Sagnfræðingafélagsins gerði ég á fyrsta stjórnarfundi tillögu um að við félagið stuðlaði að því að tekin yrði saman stéttartal sagnfræðinga. Það sem vakti fyrir mér var að gera tilraun til að afla upplýsinga um þann stóra hóp fólks sem hafði aflað sér sagnfræðilegrar menntunar hér heima eða erlendis. Ég var þeirrar skoðunnar að það háði félaginu og allri starfsemi þessi hver hópurinn var dreifður og hve erfitt var að nálgast hann. Mér fannst eins og að stéttartal myndi leggja upp í hendurnar á okkur nauðsynlegar upplýsingar sem væru líklegar til að auðvelda allt starf félagsins. Þetta var samþykkt í stjórninni og mér var falið að hrinda þessari hugmynd í framkvæmd.

Fyrst í stað setti ég mig í samband við Magnús Guðmundsson skjalavörð Háskóla Íslands og sagnfræðing með það í huga að fá upplýsingar um hversu margir sagnfræðingar hefðu útskrifast úr HÍ frá upphafi. Í ljós kom að þessar upplýsingar var ekki hægt að fá frá Háskólanum en í tali okkar kom fram að Magnús hafði mikinn áhuga á verkefninu. Við ræddum nokkuð um hvernig best væri að standa að þessari vinnu og hann stakk upp á því að við settum okkur í samband við útgáfu fyrirtækið Mál og mynd sem tveir sagnfræðingar rækju og ættu, þeir Ívar Gissurason og Steingrímur Steindórsson. Það var gert og þeir tóku málaleitan okkar afar vel. Ég fór í það að mynda starfhæfa ritstjórn sem gæti haft yfirsýn með verkefnu og unnið að framgangi þess. Einar Laxness féllst á að gegna formennsku í ritstjórninni en hann er sérstaklega vel til þess fallinn að taka þátt í þessu starfi þar sem hann hefur ákaflega gott yfirsýn yfir fagið meðal annars vegna forsetastarfa sinna fyrir Sögufélagið á sínum tíma. Aðrir í ritnefndinni eru: Magnús Guðmundsson, Jón Jónsson, Sigríður Þorgrímsdóttir og ég. Gústaf Adolf Níelsson var ráðin sem ritstjóri verksins og var honum ætlað að vinna að bókinni sumarið 1998 á styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna, en sjóðurinn veitti styrk til verksins. Gústaf sinnti þessu starfi af kostgæfni en hans verk var að ná saman öllum sem hafa hlotið sagnfræðimenntun á þessari öld og taka saman ritaskrá allra sem hann fyndi. Þessu starfi lauk Gústaf um haustið og þá unnu þeir Einar Laxnes saman skrá yfir alla eldri sagnfræðinga og aðra sem voru á hinu svokallaða gráa svæði, það er þá sem höfðu lagt untalsvert til sagnfræðinnar án þess að hafa háskólapróf í faginu. Einar ætlar síðan að vinna upplýsingar í sambandi við hluta af þessum hópi og Gústaf mun taka einstaklingsverkefni í Háskóla Íslands sem mun ná til allra látinna sagnfræðinga sem fæddir voru á fyrri hluta tuttugustu aldar. Með þessu móti verður búin til skrá yfir alla sagnfræðinga og aðra sem komið hafa nálægt faginu fyrir haustið 1999 og þá munu verða sendar út fyrirspurnir sem einstökum félögum er ætlað að fylla út.

Ljóst er að rúmlega 600 sagnfræðingar munu verða í ritinu en nokkur vandi er að velja úr þá sem ekki eru með háskólapróf í greininni en hafa unnið að sagnfræðilegum viðfangsefnum. Nefndin hefur komið sér saman um að hafa viðaukaskrá með einstaklingum úr þessum hópi og gera þeim þannig skil. Auk stéttartalsins sem mun rúmast í einu bindi mun fylgja annað bindi sem verðu nokkurs konar útttekt á sagnfræðinni sem fræðigrein og háskólafagi. Þessu síðara bindi munu Loftur Guttormsson, Sigrún Pálsdóttir og ég ritstýra. Efni þessa síðara bindis er ágætlega lýst í vinnuskjali sem ég tók saman fyrir þetta rit:

Sagnfræðingar að fornu og nýju II

Ritstjórar Loftur Guttormsson, Sigrún Pálsdóttir og Sigurður Gylfi Magnússson

Inngangur

Bókinni verður skipt niður í fjóra misstóra hluta sem allir koma til með að snerta fræðigeinina á einn eða annan hátt. Þetta síðara bindi Sagnfræðinga að fornu og nýju verður því nokkurs konar úttekt á faginu, en gerð verður tilraun til að varpa ljósi á stöðu sagnfræðinga frá nokkrum ólíkum hliðum. Þessi umfjöllun mun tryggja það að þeir sem munu eignast stéttatal sagnfræðinga fái einnig greina góða umfjöllun um eðli fræðigreinarinnar, stöðu sagnfræðinga í sögulegu ljósi, framtíðarsýn ungliðanna í hópnum og aðferðafræðilegan þroska feril fagsins. Allt mun þetta gera stéttatalið girnilegra til fróðleiks og auka þannig líkurnar á að bókin fari um hendur fleiri en ættfræðigrúskara.

Megintilgangurinn er að fá tækifæri til að gera upp fagið í lok aldar og horfa fram á veginn og meta stöðu þess í nútímasamfélaginu. Það er ýmsilegt sem bendir til þess að háskólafagið sagnfræði sé að taka miklum stakkaskiptum og að hlutur sagnfræðinga muni aukast í framtíðinni við mótum samfélagsins. Til þess að geta tekist á við það hlutverk verður stéttafélagið að vera þess fullbúið að standa vörð um hagsmuni sinna manna og tryggja að innan vébanda þess fari fram faglega umræða um gildi sögunnar í fortíð, nútíð og framtíð. Ein leið til þess að treysta þá umræðu er að þekkja vel til þann hóp sem hefur fengið sagnfræðilega þjálfun og þjappa honum saman.

A. Sagnfræðingurinn sem fyrirbæri í íslensku samfélagi (ca 60 bls.)

Ritstjórarnir allir munu koma að þessum hluta bókarinnar og skipta með sér verkum á eftirfarandi hátt:

• 1. Alþýðufræðimaðurinn ­ Sigurður Gylfi Magnússon mun fjalla um þennan hluta og leitast við að skýra út þýðingu alþýðufræðimanna á Íslandi fram undir lok nítjándu aldar.
• 2. Sagnfræðingurinn á tuttugustu öld og breyttar aðstæður hans ­ Sigrún Pálsdóttir mun sinna þessum hluta og rekja þar bæði breyttar starfsaðstæður sagnfræðinga og menntunarmöguleika (hvaða háskólanám var boðið upp á og hvernig var því háttað). Auk þess mun hún gera tilraun til að varpa ljósi á þýðingu sagnfræðingsins í samfélaginu og hvaða væntingar almenningur hefur haft til menntunar og hæfni þeirra.
• 3. Lýðfræðilega úttekt á stöðu sagnfræðinga ­ Loftur Guttormsson mun sinna þessum hluta og nýta sér þar þær upplýsingar sem safnast í stéttartalinu. Hér er hugmyndin að bregða ljósi á hvernig menntun sagnfræðinga hefur nýst þeim; hvar þeir hafa aðallega haslað sér völl og hversu gagnleg menntunin hefur verið þeim og þjóðarbúinu (hvernig sem hægt er að meta það). Annað forvitnilegt sem koma mun fram í stéttartalinu verður einnig gert að umtalsefni.

B. Aðferðafræðilegar greinar í sögulegu ljósi (ca. 80-100 bls)

Loftur Guttormsson velur þær aðferðafræðilegu greinar sem halda má fram að hafi haft verulega áhrif á mótun og þróun fræðigreinarinnar hér á landi. Loftur mun skýra út þýðingu þeirra og gildi í stuttum en hnitmiðum inngangi að þessum þætti bókarinnar. Heildarstærð bókarinnar mun ráða umfangi kaflans, það er hversu margar greinar hægt er að birta í bókinni.

C. Fræðilegar sjálfsævisögur sagnfræðinga (ca. 10 bls. á mann ­ 150 bls.)

Sigrún Pálsdóttir mun sjá um þennan þátt bókarinnar og hafa samband við þá aðila sem til greina koma. Nauðsynlegt er að ræða við þá persónulega og afhenda þeim skriflegar leiðbeiningar um hvað sé ætlast til af þeim. Lögð verður áhersla á að fá háskólakennara og aðra sagnfræðinga sem unnið hafa við fagið til að rifja upp helstu mótunarþætti í fræðilegu lífi þeirra, bækur sem þeir lásu sem höfðu áhrif á þá, kennarar sem beindu þeim inn á þær brautir sem þeir völdu, fræðimenn sem þeir hittu og reyndust áhrifavalda í lífi þeirra og sagan af glímu þeirra við einstakar rannsóknir eða rannsóknarspurningar sem þeir hafa tekist á við á ferli sínum sem vísindamenn. Lögð verður áhersla á að myndskreyta þennan hluta bókarinnar og mun Sigrún sjá um að safna því efni.

Leggja verður áherslu á að halda mönnum við efnið og að þeir fari alls ekki út fyrir markaða braut formsins. Reiknað er með ca. 10 bls. á mann í stóru prentbroti sem þýðir ef til vill 15 A4 síður með venjulegu línubili. Þá er gert ráð fyrir 3-5 myndum sem tengjast hverjum einstaklingi.

D. Fræðileg umræða um fagið. Framtíðarsýn

Aðferðir, heimildir og framtíðin (ca 130 bls.)

Sigurður Gylfi Magnússon mun ritstýra þessum hluta bókarinnar og velja hópinn sem kemur að þessari vinnu í samráði við ritstjóra. Hér er megináherslan á að gefa unga fólkinu í faginu kost á að tjá sig um afmarkaða hluti sögunnar, þá þætti sem þeir þekkja best. Lögð verður áhersla á aðferðir sem nýttar hafa verið við rannsóknir á hverju sviði, heimildir bæði nýjar og gamlar og loks fá þeir tækifæri til að horfa fram á veginn og spá í hvernig rannsóknir framtíðarinnar muni þróast. Lögð er áhersla á að umfjöllun hvers fræðimanns sé mjög stutt, aðeins 5 prentaðar blaðsíður (ca. 10 A4 síður) og að lesendur fái gott yfirlit yfir verksvið greinarinnar og hvert hin fræðilega umræða virðist stefna. Mjög brýnt er að halda vel utan um hópinn og gerð verður tilraun til að halda sameiginlega fundi með fræðimönnunum þar sem allir fá tækifæri til að kynna efni sitt, viðra vandamál sem upp koma og ræða samhengið milli einstakra þátta.

Um miðjan aprílmánuð 1999 sendi ég eftirtöldum fræðimönnum bréf þar sem ég fór þess á leit við þá að þeir tækju þátt í ritun þessa aðferðafræðilega efnis um þeirra rannsóknarsvið. Bréfið var á þessa leið:

Kæru vinir.

Nú stendur fyrir dyrum útgáfa á stéttartali Sagnfræðingafélags Íslands sem ber heitið Sagnfræðingar að fornu og nýju. Verkið verður í tveimur bindum sem hefur annars vegar að geyma stéttartalið sjálft og hins vegar fræðilega umræðu um fagið. Í síðara bindinu verður leitast við að nálgast sagnfræðina frá nokkrum ólíkum sjónarhornum. Þannig munu kaupendur stéttatalsins ekki aðeins fá tækifæri til að kanna ættfræðilega samsetningu stéttarinnar heldur fá þeir einnig greinargóða umfjöllun um eðli fræðigreinarinnar, stöðu sagnfræðinga í sögulegu ljósi, framtíðarsýn ungliðanna í hópnum og aðferðafræðilegan þroska fagsins. Allt mun þetta gera stéttatalið girnilegra til fróðleiks og auka þannig líkurnar á að bókin fari um hendur fleiri en ættfræðigrúskara. Ritstjórar þessa hluta verksins eru þau Loftur Guttormsson, Sigrún Pálsdóttir og undirritaður.

Eins og fram hefur komið er hugmyndin sú að fá unga fræðimenn í faginu til þess að fjalla um afmörkuð fræðasvið sem þeir þekkja best. Þar munu höfnundar ræða um aðferðir og heimildir sem þeir nota, auk þess sem þeim er ætlað að ræða hugmyndafræðileg tengsl sín við viðfangsefnið og að horfa fram á veginn og leggja mat á framtíðina. Lögð er áhersla á að þessar greinar séu stuttar, um það bil 10 A4 síður, og að þær séu skrifaðar þannig að af þeim megi draga lærdóm sem nýtist í rannóknum framtíðarinnar. Hér er því á ferðinni nokkurs konar fræðileg útttekt á afmörkuðum sviðum fagsins sem þó gefa gott yfirlit yfir nýleg viðfangsefni sagnfræðinga.

Við förum þess á leit við þig að þú takir þátt í þessu verkefni sem verður unnið í sjálfboðavinnu, faginu til framdráttar. Við sem stöndum að útgáfunni vonumst hins vegar til að þessi vinna geti leitt til frekar samstarfs hópsins í framtíðinni. Við tökum þó eitt skref í einu og sjáum til hvernig samstarfið gengur. Okkur þótti stætt á að fara fram á við ykkur fræðimennina sem hér eru nefndir að þið gæfuð vinnu ykkar vegna þess að við vitum að hópurinn er virkur í rannsóknum og því ætti samantekt af þessu tagi að reynast leikur einn! Við erum sannfærð um að það væri mikils virði fyrir alla fræðimenn að fá það yfirlit yfir fagið sem hér er stefnt að, ekki síst vegna framtíðarrannsókna í sagnfræði.

Ef þú hefur áhuga á að vera með verður þú að láta mig vita sem fyrst. Gott væri ef menn treystu sér til að senda skeyti á næstu dögum (netfang Sigurðar Gylfa: sigm@hi.is). Fyrir þá sem eru á landinu verður fundur í ReykjavíkurAkademíunni (RA) 27. apríl 1999, kl. 16:00, en RA er í JL-húsinu við Hringbraut 121 á 4. hæð. Við hvetjum þig eindregið til að mæta á þennan kynningarfund. Þeir sem dvelja á erlendri grund um þessar mundir geta sent mér tölvuskeyti um viðbrögð sín.

Hópurinn sem fær þetta boð er eftirfarandi:

• 1. Agnes Arnórsdóttir, Hjúskapur á síðmiðöldum
• 2. Auður Magnúsdóttir, Völd og valdleysi kvenna á miðöldum
• 3. Jón Viðar Sigurðsson, Stjórnkerfi miðalda
• 4. Sverrir Jakobsson, Sjálfsímynd Íslendinga á miðöldum
• 5. Árni Daníel Júlíusson, Mannfjölda- og atvinnusaga síðmiðalda
• 6. Axel Kristinsson, Yfirstétt á miðöldum (fram til 1500)
• 7. Einar Hreinsson, Erlendir embættismenn á fyrri hluta nýaldar
• 8. Ragnheiður Mósesdóttir, Uppbygging stjórnkerfis á fyrri hluta nýjaldar
• 9. Hrefna Róbertsdóttir, Frumiðnaður á sautjándu og átjándu öld
• 10. Már Jónsson, Bókmenningararfur í upphafi nýaldar: varðveisla og notkun
• 11. Sigrún Pálsdóttir, Germanismi í breskri menningu
• 12. Sigurður Gylfi Magnússon, Einsögurannsóknir: merking og möguleikar
• 13. Sigríður Matthíasdóttir, Kynjafræði sem aðferð við rannsóknir
• 14. Ragnheiður Kristjánsdóttir, Stéttir, stjórnmál og þjóðerni
• 15. Valur Ingimundarson, Almenningur í skuggsjá kalda stríðsins
• 16. Halldór Bjarnason, Verslunarsaga í póstmódernisku ljósi
• 17. Ólöf Garðarsdóttir, Barnadauði og lýðfræði á nítjándu öld
• 18. Egger Þór Bernharðsson, Nútímasaga sem aðferð við rannsóknir
• 19. Hrefna Karlsdóttir, Sjávarútvegssaga: þýðing og þróun
• 20. Jón Ólafur Ísberg, Fólk og heilsa á síðari öldum

Ég vil taka það fram að titlarnir sem hér eru birtir eru aðeins óstaðfestar hugmyndir sem ég geri mér um viðfangsefni höfundanna og bið ég alla um að taka þá ekki alvarlega. Þeir munu að sjálfsögðu breytast eftir samkomulagi milli höfunda og ritstjóra. Hér er því ekki verið að njörfa einstaka fræðimenn niður heldur aðeins að gefa hópnum öllum hugmynd um viðfangsefni bókarinnar. En fyrsta skrefið er að setja sig í samband við mig þannig að við sem stöndum að útgáfunni fáum tilfinningu fyrir áhuga fræðimanna.

Virðingarfyllst fyrir hönd ritstjóra,
Sigurður Gylfi Magnússon

Ekki þarf að orðlengja að allir fræðimennirnir brugðust vel við þessari beiðni okkar og ætla sér að skrifa stutta grein sem er ætlað að gefa greinargóða sýn á framtíðarþróun fagsins. Síðar var Páli Björnssyni bætti við hópinn en hann hafði nýlokið við doktorsritgerð sína sem fjallar um frjálslindisstefnuna og karlmennsku.

Ég er þess fullviss að þetta síðara bindi á eftir að gefa verkinu mikið gildi en það verður að segjast eins og er að það verður mikið verk að koma því út. Sem dæmi má nefna að við Gústaf Níelsson gerðum ítrekaða tilraun til þess að fá stuðning Alþingis (fjárlaganefndar og menntamálanefndar) síðasta haust og leituðum í því sambandi til um það bil 12 alþingismanna sem allir lofuðu stuðningi sínum. Þegar á hólminn var komið stóðum við uppi með tvær hendur tómar, eftir gríðarlega mikla fyrirhöfn og amstur. Loks fundum við leið til að fjármagna verkið og kom sá stuðningur frá Menningarsjóði og nutum við þar örugglega formannsins Bessíar Jóhannesdóttir sagnfræðings. Styrkurinn var að upphæð 400 þús. kr. og mun renna til útgáfunnar vegna útkomu bókanna. Mál og mynd mun gefa verkið út eins og áður hefur komið fram og kosta verkið nema að við munum leggja fram eina milljón upp í útgáfukostnaðinn. Þessi styrkur frá Menningarsjóði gerir gæfumuninn en þessu til viðbótar höfum við fengið lítilsháttar styrki frá Þjóðhagsstofnun og Seðlabanka Íslands. Í þessu hefur Gústaf staðið með mér og segja má að stuðningur hans og vinna hafi riðið baggamuninn í þessu verkefni. Enn er mikil vinna framundan og mun næsta ár verða sérslega erilsamt í þessu tilliti þar sem verkið á að koma út haustið 2000.

Eitt er það mál sem mig langar til að geta í fáeinum orðum undir lokin og tengdist Sagnfræðingafélaginu og faginu öllu, en það er Dagur dagbókarinnar sem félagið var aðili að. Ég var í framkvæmdanefnd átaksins fyrir hönd félagsins ásamt þeim Hallgerði Gísladóttur forstöðumanni þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns, Kára Bjarnasyni handritasérfræðingi á handritadeild Landsbókasafns, Sigurborgu Hilmarsdóttur safnkennara á Þjóðminjasafni og Gunnari Hersveini blaðamanni. Þessi hópur hafði frumkvæði að átakinu og vann alla þá vinnu sem þurfti að vinna í sambandi við átakið ásamt Sigrúnu Sigurðardóttur sagnfræðingi sem var starfsmaður átaksins í 40 daga. Niðurstaða átaksins var ótrúleg þar sem 6 þúsund einstaklingar svöruðu kalli okkar og sendu inn dagbók dagsins og rúmlega 50 einstaklingar sendu inn gömul handrit frá átjándu, nítjándu og tuttugustu öld. Það sem meira er, við fengum tækifæri til að hvetja fólk til að hugsa um hlutdeild sína í þjóðarsögunni, hvernig það getur haft með daglegri framgöngu sinni áhrif á hvernig við hugsum um söguna og fortíðina. Allt tókst þetta gríðarlega vel en segja má að ég hafi varið um það bil þremur mánuðum af mínu lífi í þetta átak og það í sjálfboðavinnu. Tíu mánuðum eftir að hugmyndin að átakinu kviknaði hjá okkur Hallgerði Gísladóttur í samræðum á Háskólalóðinni kom út sýnisbók á vegum Máls og menningar með broti af þeim dagbókum sem komu inn á deginum sjálfum. Bók þessi heitir Dagbók Íslendinga og ritstýrðu þær Sigþrúður Gunnarsdóttir og Sigurborg Hilmarsdóttir henni af stakri prýði.

Ég mun að öllum líkindum verða formaður Sagnfræðingafélagsins á næsta ári og mun eftir það ganga út úr stjórn þess.