Menningaratburðir

Dagur dagbókarinnar

Á bak við tjöldin:
Störf framkvæmdanefndar og starfsmanns

Sigurður Gylfi Magnússon tók saman

Forsagan
Fyrstu sporin - hugmyndavinnan
Starfsmaður ráðinn, dagurinn nálgast
Samstarf við Mál og menningu
Samstarf við Íslandspóst
Morgunblaðið og þáttur þess
Lokaátakið
Dagskráin 15. október
Framkvæmdin
Heimtur
Vinnsla sýnisbókar
Framtíðin
Handritadeild Landsbókasafns
Þjóðháttadeild Þjóðminjasafns
Skrá yfir umfjöllun
Sýningar
Afhent handrit - skrá

Forsagan

Það var í samræðum okkar Hallgerðar Gísladóttur forstöðumanns þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns Íslands á háskólalóðinni á vormánuðum 1998 sem sú hugmynd kviknaði að efna til Dags dagbókarinnar. Hallgerður hafði þá í fórum sínum bók sem gefin var út í Danmörku í kjölfar þess að danska þjóðin hafði verið beðin um að halda dagbók í einn tiltekinn dag. Áður höfðum við Kári Bjarnason starfsmaður í handritadeild Landsbókasafns Íslands rætt okkar á milli um að nauðsynlegt væri að gera tilraun til að ná inn gömlum handritum með skipulögðum hætti, handritum sem við vissum að fjölmargir Íslendingar lægju með á heimilum sínum, oft án þess að skilja mikilvægi þeirra. Í því sambandi lagði Kári fram tillögur fyrir Landsbókavörð um að standa að slíku átaki í tilefni af 150 ára afmæli handritadeildarinnar, sem var árið 1996. Það var þó ekki fyrr en Hallgerður Gísladóttir kom með bókina um dagbókarátak í Danmörku að við ákváðum að sameina hugmyndirnar tvær, það er að fá þjóðina til að halda dagbók einn tiltekinn dag og safna um leið gömlum dagbókum og öðrum persónulegum heimildum frá liðnum öldum. Átakið í Danmörku tókst með miklum ágætum og sendi um 1% þjóðarinnar inn dagbók dagsins. Þessi góða svörun varð okkur mikil hvatning og settum við okkur það markmið að gera betur en Danir og fá 2% Íslendinga til að skrifa. Það var ákveðið fljótlega eftir þennan fund okkar Hallgerðar að bíða ekki boðanna og ráðast í framkvæmdina strax þá um haustið. Við komum okkur saman um að nefndin yrði ásamt okkur þremur skipuð þeim Sigurborgu Hilmardóttur safnkennara á Þjóðminjasafni og Gunnari Hersveini blaðamanni á Morgunblaðinu.

Hallgerður kynnti þessa tilhögun fyrir yfirstjórn Þjóðminjasafnsins og féllst hún umsvifalaust á allar tillögur okkar. Því næst gengum við Kári á fund Landsbókavarðar og féllst hann á að safnið skyldi ljá átakinu nafn sitt án þess að nokkur skuldbinding fælist í því. Þetta var samþykkt af okkar hálfu enda höfðum við í huga að átakið yrði rekið af hagsýni og án þess að söfnin þyrftu að leggja í kostnað. Við sem stóðum fyrir utan söfnin unnum því okkar starf í sjálfboðavinnu. Er fundinum með Einari Sigurðssyni lauk gengum við Kári á fund Ögumundar Helgasonar forstöðumanns handritadeildar og kynntum fyrir honum hugmyndir nefndarinnar og lýsti hann yfir áhuga á söfnuninni. Þegar búið var að ganga frá þessum formsatriðum hófumst við handa við skipulagningu og mótun hugmyndavinnunnar.

Fyrstu sporin - Hugmyndavinnan

Nefndin hittist fyrst á fundi í Þjóðarbókhlöðu hinn 1. júlí. Fram til fyrsta september voru haldnir níu formlegir fundir auk ótal óformlegra funda, símhringinga og bréfaskrifta til þeirra sem við töldum að málið varðaði. Á þessu tímabili var gerð tilraun til að móta hugmyndir og ræða nánar úrfærsluatriði. Eftir fyrsta formlega fund nefndarinnar tók ég saman nokkra punkta sem ég taldi mikilvæga. Fyrirsögnin í þessu vinnuskjali nefndarinnar er Hugmyndafræði og fara hér á eftir glefsur úr því (málfar og stíll eru óendurskoðuð):

Á síðustu árum hefur áhugi fræðimanna vaxið mjög á notkun persónulegra heimilda, en þar er einkum átt við dagbækur, bréf, sjálfsævisögur og fræðilega spurningalista. Þessi áhugi hefur tengst breyttum áherslum innan fræðigreina á borð við sagnfræði, þjóðfræði, mannfræði, bókmennta og íslenskra fræða, þar sem leitast hefur verið við að nálgast viðfangsefnin út frá persónulegri reynslu einstaklinga á hverjum tíma. Þessi nálgun hefur blásið nýju lífi í fræðin og beint sjónum fræðimanna að fræðilegum spurningum sem áður höfðu litla athygli hlotið. Í brennidepli hefur verið sýn einstaklinga á atburði og stofnanir sem áður fengu nær eingöngu umfjöllun út frá formlegum gögnum stofnanna sjálfra.

Breyttar áherslur hafa kallað á nýjar heimildir og aðferðir til að rannsaka viðfangsefnin. Heimildirnar sem áður voru nefndar bjóða upp á að tekist verði á um álitamál sem áður hafa legið í þagnargildi. Vandinn er þó sá að aðeins lítið brot af þessum heimildum hefur varðveist frá liðnum öldum og enn minna hlutfall þeirra skilað sér inn á söfnin. Af þessum ástæðum hefur verði ákveðið að hrinda af stað átaki sem hefur tvennskonar markmið. Í fyrsta lagi að fá alla íslensku þjóðina til að halda dagbók í einn dag og senda afraksturinn til þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns Íslands. Hugmyndin með þessum þætti átaksins er að fá tækifæri til að kanna hvað núlifandi Íslendingar eru að hugsa og hvað þeir hafa helst fyrir stafni í daglegu lífi sínu. Dagbókarskrif gefa upplýsingar um hversdagslega hluti á beinni og persónulegri hátt en flestar aðrar heimildir sem hægt er að nálgast í samtímanum. Það er vegna þess að dagbókin lýtur algjörlega vilja og hugsun þess sem heldur hana; höfundurinn skrifar það sem honum er efst í huga með sínum hætti. Söfnun af þessu tagi ætti því að gefa öllum þeim sem áhuga hafa á að rannsaka hugsun núlifandi Íslendinga kjörið tækifæri til að nálgast viðfangsefnið á óvenjulegan hátt. Þau dagbókarskrif dagsins 15. október sem munu skila sér í átakinu verða fræðimönnum opin til skoðunar í þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands og sýnishorn af þeim verður birt í sérstakri bók sem kemur út svo fljótt sem kostur er.

Með átakinu viljum við einnig vekja athygli samtíma Íslendinga á kostum dagbókarinnar; á þeim möguleikum sem felast í persónulegri tjáningu fyrir sálarheill fólks. Það að geta sest niður eftir eril dagsins og tjáð hugsanir sínar og hugmyndir hefur reynst mörgum manninum bæði góð skemmtun og nauðsynleg hugarfró. Þar gefst tækifæri á eintali sálarinnar, sem erfitt væri að koma á framfæri á skipulagðan hátt með öðrum hætti. Ákveðnir þýðingarmiklir atburðir eru gerðir upp og færi gefst á að líta yfir farinn veg með hjálp fyrri dagbókarskrifa og meta stöðuna og framtíðina. Allt þetta þekkja dagbókarhöfundar vel og ástæða er til að hvetja nútíma Íslendinga sem lifa oft hröðu og viðburðaríku lífi að gefa sér tóm með hjálp dagbókarinnar til að hugleiða vegferð sína. Við erum að vona að á degi dagbókarinnar muni margir hefja dagbókarskrif sín fyrir fullt og allt, dagbókarskrif sem munu síðar skila sér inn á handritasöfnin, fræðimönnum og öðrum áhugamönnum um íslenska menningu til ómetanlegs gagns.

Síðari þáttur átakins snertir einmitt það sem var nefnt hér að framan og tengist frómri ósk aðstandanda þessa átaks að síðar meir muni dagbækur Íslendinga skila sér inn á söfnin, en hugmyndin er að kalla eftir dagbókum sem til eru í landinu frá fyrri tíð. Við þekkjum möguleika þessara heimilda til að skrifa söguna í öðru ljósi en vanalega er gert. Af þessum ástæðum hefur verið ákveðið að hrinda af stað átaki til að safna þessum heimildum sem víða eru enn geymd í heimahúsum hjá einkaaðilum. Ákveðið hefur verið að leggja sérstaka áherslu á persónuleg gögn sem snerta líf kvenna á nítjándu og tuttugustu öld og einnig dagbækur og bréf barna frá sama tímabili. Báðir þessir hópar hafa fengið afar einslita umfjöllun fræðimanna á undanförnum árum vegna þess að persónuleg gögn um þá hafa ekki legið á lausu. Sem dæmi má nefna að aðeins eru varðveittar dagbækur þriggja kvenna í handritadeild Landsbókasafns. Það væri óneitanlega mikil fengur fyrir fræðimenn framtíðarinnar að rétta þetta hlutfall við og að því verður stefnt með þessu átaki. Vegna þessarar áherslu á persónulegar heimildir kvenna er þetta átak unnið í samvinnu við Rannsókarstofu í kvennafræðum og Kvennasögusafn Íslands (Við eigum eftir að fá samþykki frá þessum stofnunum).

Hinn hópurinn sem áhersla herferðarinnar beinist einkum að eru börn á tuttugustu öld. Eins og margir þekkja komst það í tísku hjá börnum og ungu fólki snemma á tuttugustu öld að halda dagbækur. Margir eiga þessar dagbækur sínar enn og eru tvístígandi um hvað þeir eiga að gera við þær. Við viljum með þessu átaki hvetja fólk til þess að koma þessum heimildum í örugga vörslu safnsins. Athygli skal vakin á að hægt er að afhenda heimildir á borð við dagbækur og bréf með ákveðnum skilyrðum, meðal annars að innsigla þau í vissan árafjölda. Ekkert fer milli mála að heimildir sem tengjast börnum persónulega geta veitt okkur mikilvægar upplýsingar um það samfélag sem við byggjum. Þessar heimildir hafa ekki legið á lausu og því er brýnt að gera tilraun til að ná þeim inn með þessu átaki. Lögð skal þung áhersla á að þrátt fyrir að sjónum sé sérstaklega beint að persónulegum heimildum sem tengjast konum og börnum sækjumst við eftir hvers kyns handskrifuðum gögnum frá öllum þjóðfélagshópum og frá ólíkum tímum.

Það er kunnara en frá þurfi að segja að persónulegar heimildir eiga það gjarnan á hættu að glatast í meðförum kynslóðanna. Oft eru þessi gögn mikil verðmæti í höndum eins manns en einskis virði í höndum þess næsta. Það er þetta ójafnvægi sem gerir það að verkum að persónulegar heimildir eiga það á hættu að verða eyðileggingunni að bráð. Við sem stöndum að þessu átaki sem hér fer af stað höfum öll heyrt sorglegar sögur af slíkum atburðum, það er þegar dýrmætum dagbókum frá nítjándu og tuttugustu öld hefur verið kastað á bálið vegna þess að þær hafa komist í hendur afkomenda höfunda þeirra sem ekki báru skynbragð á mikilvægi þeirra sem menningarlegra heimilda.

Í þessum anda hófst vinna nefndarinnar og byggði á sameiginlegum hugmyndum í framkvæmdanefndinni. Heilmikið mál var að finna heppilegar boðleiðir þannig að grunnhugsun átaksins kæmist til skila. Kostaði það ótal fundi og pælingar þar sem tilraun var gerð til að velta upp sem allra flestum hliðum á virkni átaka af þessu tagi. Innsýn má fá í störf nefndarinn með því að vitna í annan hluta fyrrnefndrar samantektar minnar:

Útfærsla

- Í fyrri hluta herferðarinnar, það er þeim sem snýr að dagbókarskrifum nútíma Íslendinga, verður gert ráð fyrir að leitað verði til sérstakra hópa og þeir beðnir um að taka þátt í þessum skrifum. Þeir helstu eru skólabörn á öllum aldri, aldraðir sem dvelja á elliheimilum og fangar. Mestar vonir eru bundnar við fyrst talda hópinn því auðveldlega er hægt að ímynda sér að hægt sé að tengja dag dagbókarinnar bæði við starfið í skólunum og einnig fjölskylduna. Best væri ef skólarnir væru tilbúnir til að gera þennan ákveðna dag að degi dagbókarinnar sem miðaðist við það að börnin tjáðu sig skriflega á einn eða annan hátt um líf sitt og tilveru. Skólarnir og þá helst íslenskukennarar gætu haft forgöngu að þessum þætti í skólastarfinu sem bæði gæti verið skemmtilegt og fróðlegt. Ef vel tekst til gæti þetta orðið sameiginlegt verkefni allrar fjölsyldunnar og hægt er að stefna að því að þetta verði kynnt sem slíkt. Með því fengjum við skemmtilegan þverskurð af núlifandi Íslendingum.

Til greina kæmi að leita eftir samstarfi við Hitt húsið. Spurningin er hvort þau gætu tengst þessu átaki og orðið tengiliður okkar við unga fólkið? Ég hef svolitlar áhyggjur af þessum aldurshópi að það geti orðið erfitt að ná til hans.

Í kringum útgáfu bókarinnar má hugsa sér ýmsar uppákomur. Útgefandinn gæti til dæmis látið útbúa sérstakar dagbækur sem væru merktar átakinu og kynnt þær með aulýsingum nokkru fyrir átakið 15. október. Mikilvægt er að útgefandinn komi að þessu átaki á áhrifaríkan hátt þar sem þeir eru að fá mjög mikla kynningu fyrir ekki neitt. Jafnframt þarf að huga að greiðslum vegna þessarar vinnu og hvert hún á að fara.

Hvað varðar síðari hluta herferðarinnar, það er þeirri sem lýtur að söfnun persónulegra heimilda frá fyrri tíð, verður að gera tilraun til að tryggja sem allra best fyrirfram að ákveðnar dagbækur og bréfasöfn berist á fyrsta degi herferðarinnar. Þannig fáum við fréttaefni fyrir fjölmiðla sem þeir geta moðað úr. Þetta er hægt að gera með því að hafa samband við stéttir eins og presta og fara þess á leit við þá að þeir hugi sérstaklega að varðveislu persónulegra heimilda í sinni heimabyggð og hvetji fólk til að veita þessu átaki lið. Þetta gætu þeir gert vegna þekkingar sinnar á söfnuðinum. Þá má leita sérstaklega eftir því að prestar afhendi sín eigin söfn í handritadeildina og mjög gott væri að ná samstarfi við Guðfræðistofnun Háskóla Íslands í þessu sambandi.

Fyrstu sýningarvikuna munu verða uppákomur með upplestri úr dagbókum, bréfum og öðrum persónulegum heimildum sem leikarar, rithöfundar og fræðimenn taka að sér, jafnvel úr þeim gögnum sem munu berast á þessum dögum herferðarinnar þannig að átakið verði áfram í fjölmiðlum.

Við gerðum okkur strax grein fyrir því að við yrðum að leggja drög að þessum undirbúningi á sem allra nákvæmasta hátt. Þetta varð til þess að við settumst niður og huguðum sérstaklega að kynningarstarfinu og hvernig við gætum komið hugmyndum átaksins til skila. Þetta var sérstaklega brýnt vegna þess að við höfðum enga fjármuni í höndum til að vinna verkið. Þó hafði Hallgerður ritað Birni Bjarnasyni menntamálaráðherra bréf þar sem við fórum fram á að hann styrkti átakið og tók hann því vel og veitti okkur 200 þús. kr. styrk sem gjörbreytti stöðu okkar. En þrátt fyrir þennan styrk gerðum við okkur grein fyrir að við þyrftum að nota hugmyndarflugið mikið til þess að koma efni átaksins til skila. Hugmyndir okkar í upphafi að kynningunni voru á eftirfarandi nótum:

Kynning

- Frá upphafi verður að tryggja mikla og góða fjölmiðlaumfjöllun. Það verður einkum tvennt að vera haft að leiðarljósi: Í fysta lagi að skýrt sé út á eins nákvæman hátt og hugsast getur um hvað þessi herferð snýst; hvert sé markmið hennar og hvernig hún muni fara fram. Hér verðum við að tefla fram öflugum hópi fræðimanna sem notað hafa þessar heimildir, eins og dagbækur, bréf, sjálfsævisögur og fræðilega spurningalista. Einnig koma forstöðumenn deildanna tveggja þau Hallgerður og Ögmundur fremst meðal jafningja. Síðan má hugsa sér að hægt sé að nýta fræðimenn á borð við Davíð Ólafsson, Erlu Huldu Halldórsdóttur, Sigrúnu Sigurðardóttur, Kristrúnu Höllu Helgadóttur, Svavar Hávarðsson, Kára Bjarnason, Gunnar Hersvein og Sigurð Gylfa Magnússon. Þá koma til greina menn á borð við Jón Jónsson, Viggó Ásgeirsson, Jón Aðalstein Bergsveinsson sem hafa verið tengdir þessum heimildum á einn eða annan hátt. Allt þetta fólk gæti komið að kynningu á einn eða annan hátt en mjög brýnt er að almenningur skilji að þessi herferð hafi raunverulegt innihald og leggja verður áherslu á að skýra það sem við teljum að skipti máli í þessu sambandi. Þessi hópur gæti komið fram vegna herferðarinnar í fjölmiðlum en hann gæti einnig skrifað í blöð, eins og kjallaragreinar, og hvatt almenning til að taka þátt í þessu átaki. Það verður að sækja að fólki úr öllum áttum.

Þá má hugsa sér að tekin verði viðtöl við þá sem afhenda dagbækur eða bréf á fyrsta degi þannig að umfjöllunin verði fjölbreytt og komi strax samdægurs og átakinu er hrundið í framkvæmd.

Í öðru lagi verður að kynna fyrir fólki dagbókarformið, það er að sýna því hvernig menn hafa nýtt sér dagbókina og nota tækifærið ekki aðeins til að hvetja fólk til að halda dagbók þennan ákveðna dag heldur einnig í framtíðinni og ræða í því sambandi hvaða þýðingu hún geti haft fyrir sálarlíf fólks. Þetta má gera á margvíslegan hátt og beita ólíkum aðferðum til að ná settu marki. Í tengslum við þennan lið verður sent á hvert einasta heimili frímerkt umslag þar sem fólk getur póstlagt dagbók dagsins og sent til þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns Íslands. Þetta væri út af fyrir sig mjög góð kynning fyrir átakið og safnið sjálft. Við munum kanna hvort Íslandspóstur geti sent bréfin okkur að kostnaðarlausu.

Þetta var aðeins byrjunin, því við áttum eftir að endurskoða öll okkar plön eftir því sem á undirbúninginn leið og þegar í lok ágústmánaðar voru við búin að útvega styrktaraðila og ræða við fjölmörg blöð og tímarit eins og sést á dagbók sem nefndin hélt í ágústmánuði og fram í lok septemper (sjá fylgiskjal hér að aftan). Þegar þarna var komið sögu gerðum við okkur grein fyrir því að starf nefndarmanna var orðið gríðarlega umfangsmikið og í raun alltof tímafrekt til þess að hægt væri að sinna því af okkur einum. Við höfðum sett markið hátt og vildum freista þess að ná þeim árangri sem við töldum að mögulegur væri. Við ákváðum því að bjóða Sigrúnu Sigurðardóttur sagnfræðingi vinnu sem starfsmanni átaksins í hálfu starfi í um það bil 40 daga. Sigrún var sérstaklega vel til þess fallin að koma að átakinu þar sem hún gjörþekkti þessar heimildir og hafði mjög góða yfirsýn yfir möguleika þeirra. Að auki er Sigrún harðdugleg og hugmyndarík eins og hún sýndi í starfi sínu.

Starfsmaður ráðinn og dagurinn nálgaðist

Segja má að hinn 10. september hafi undirbúningsvinnan komist á nýtt stig því þá hóf Sigrún Sigurðardóttir störf og fór þá þegar að vinna í kynningarmálum. Á tímabilinu frá 8. september til 22. október hittist nefndin tvisvar í viku ásamt starfsmanni. Á þessum fundum var dagurinn sjálfur, 15. október skipulagður, auk þess sem farið var í ýmis framkvæmdaatriði og kynningarmál í tengslum við átakið. Nefndið skipti með sér verkum á þessum fundum og síðan unnu menn að tilteknum þáttum milli funda og var Sigrún þar í forystu. Gríðarleg vinna var að hafa samband við nánast alla hugsanlega fjölmiðla í landinu. Að auki var haft samband við hópa og félagasamtök sem við töldum að gætu lagt okkur lið. Hugmyndin var að ná til sem allra flestra og að hópurinn sem haft yrði samband við kæmi frá ólíkum geirum samfélagsins. Þess vegna var meðal annars haft samband við eftirtalda:

o Alla grunn- og framhaldsskóla í landinu og fengu þeir bréf frá nefndinni auk þess sem Sigurborg Hilmarsdóttir hafði samband við fjölmarga kennara símleiðis. Þá voru kennarastofur einstakra skóla heimsóttar. Sigurborg gekk jafnframt á fund móðurmálskennara sem sóttu endurmenntunarnámskeið í Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands.
o Hallgerður Gísladóttir sá um að senda um fjögur hundruð heimildamönnum þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns hvatningarbréf. Heimildamenn tóku áskoruninni um að halda dagbók mjög vel og sendi stór hluti þeirra inn dagbók yfir 15. október 1998.
o Rúmlega tvö hundruð bréf voru send til Íslendingafélaga og sendiráða Íslands um allan heim og sá Sigurborg Hilmardóttir um þá sendingu.
o Tilkynning var send til íslenskra námsmanna erlendis og þeir beðnir um að taka þátt í átakinu.
o Sigurður Gylfi samdi ítarlegt bréf sem sent var í samvinnu við Landafundanefnd til Vesturheims en bréfið bar yfirskriftina - Iceland in Focus. Cultural Campaign -, og var ákall til Vestur-Íslendinga um að senda heim gömul handrit sem þeir kynnu að hafa í sínum fórum og snertu Ísland.
o Sigrún Sigurðardóttir fór á fund með forstöðumönnum félagsmiðstöðva á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstaða fundarins varð að dagbækur myndu liggja frammi í flestum félagsmiðstöðum þar sem unglingar gætu skráð hugrenningar sínar og einnig var ætlunin að gera dagbókina að þema í mörgum félagsmiðstöðum og hvetja unglinga til að senda dagbækur yfir fimmtudaginn 15. október til Þjóðminjasafnsins.
o Sigurborg hafði samband við félagsskap nýbúa á Íslandi og hvatti einnig erlenda námsmenn sem stunduðu nám við HÍ að halda dagbók þennan dag.
o Sigurður Gyfli fór á fund Rakelar Pétursdóttur og Ólafs Kvaran hjá Listasafni Íslands. Niðurstaða fundarins var að framkvæmdarnefnd átaksins myndi í samvinnu við Listasafnið senda öllum listamönnum sem eru á póstskrá safnsins bréf þar sem þeir yrðu hvattir til að afhenda dagbækur, hvort sem er hefðbundnar dagbækur eða skissudagbækur, á Landsbókasafn Íslands.
o Sigurður Gylfi og Kári áttu fund með Ólafi G. Einarssyni, forseta Alþingis. Í framhaldi af því var haft samband við þingflokksformenn sem komu þeim skilaboðum áleiðs til þingmanna sinna að vel væri við hæfi að alþingismenn héldu dagbók 15. október og legðu þannig Degi dagbókarinnar lið. Alþingismenn tóku vel í hugmyndina og föstudaginn 16. október milli kl. 13:00 13:30 tóku þau Kári, Hallgerður og Sigurborg á móti dagbókum alþingismanna í Kringlunni í Alþingishúsinu. Fjölmiðlar fylgdust með.
o Kári hafði samband við forstöðumann fangelsisyfirvalda og fór þess á leit við hann að hann hefði milligöngu um að fangar tækju þátt í átakinu. Forstöðumaðurinn tók málaleitan Kára vel og lofaði að sinna málinu. Hallgerður og Sigurborg fóru síðan með gögn í fangelsin í sambandi við átakið.
o Sigurður Gylfi og Kári gengu á fund Guðmundar Guðjónssonar yfirlögregluþjóns í Reykjavík og hvöttu hann til þess að afhenda persónuleg gögn sem lögreglan hefði í sínum fórum og einnig að fá lögreglumenn til að taka þátt í átakinu. Tók hann vel á móti okkur og lofaði að vinna með átakinu auk þess sem hann benti á lögreglumenn sem haldið hefðu dagbók fyrr á öldinni.
o Haft var samband við forsvarsmenn eldri borgar í Reykjavík, meðal annars Pál Gíslason, og þeir hvattir til að leggja átakinu lið og tóku þeir því vel.
o Haft var samband við öryrkjabandalagið og lofaði Helgi Seljan að vekja athygli sinna skjólstæðinga á átakinu. Hallgerður skrifaði áskorun til þeirra um að veita átakinu lið.
o Kári samdi bréf sem sent var til allra presta á landinu þar sem farið var fram á að þeir tækju þátt í átakinu og vektu athygli sóknarbarna sinna á því.
o Loks má nefna að nefndarmenn ásamt starfsmanni lágu í símanum frá miðjum ágúst og fram að dagbókardeginu til þess að vekja athygli fjölmiðlamanna á átakinu. Meðal annars var gengið á fund ýmissa lykilmanna í fjölmiðlaheiminum, eins og Gísla Sigurðssonar og Björns Vignis Sigurpálssonar sem báðir eru á Morgunblaðinu, Sigurðar Valgeirssonar og Helga Jónssonar á Sjónvarpinu og fjölmargra annara. Þá var Kári í miklu sambandi við Matthías Jóhannesson sem endaði með því að öll gögn hans komu í safnið.
o Sigrún Sigurðardóttir sendi bréf til allra héraðsblaða á landinu og hafði samband við forsvarsmenn fjölmargra fréttabréfa félagsamtaka og stéttarfélaga þar sem átakið var kynnt í stuttu máli.
o Nefndarmenn og Sigrún sömdu greinar og annað efni sem birtist í fjölmiðlum ýmist undir okkar nafni eða þá í nafni blaðsins. Þar má nefna meðal annars grein þeirra Davíðs Ólafssonar, Sigurðar Gylfa og Kára í Lesbók Mbl. sem birtist 10. október 1998 og aðstoð við blaðamann Sunnudagsblaðs Mbl. en hann fjallaði um átakið í heilli opnu í helgarblaðinu 11. október. Sigrún samdi grein fyrir Lifandi vísindi sem birtist ekki í hennar nafni, hún samdi aðra grein fyrir Hús og híbýli sem birtist undir hennar nafni, hún tók viðtal við Gunnar J. Friðriksson sem birtist í Viðskiptablaðinu og annað viðtal við Helga Má Björgvinsson markaðstjóra Íslandspósts sem birtist í sama blaði. Hallgerður skrifaði greinar í Dag, Læknablaðið, Heima er best, Fréttabréfi Háskólans og tímaritið Ský. Kári skrifaði auk Lesbókargreinar sinnar greinar í Bændablaðið og Kirkjublaðið. Sigurður Gylfi skrifaði auk Lesbókargreinar í Mbl. greinar í Fréttabréf Rannsóknarstofu í kvennafræðum og Fréttabréf Sagnfræðingafélags Íslands. Sigurborg Hilmardóttir skrifaði grein í Kennarablaðið og fréttaklausu á vefsíðu íslenska menntanetsins og samtaka móðurmálskennara. Þá voru tekin ófá viðtöl við okkur öll í blöðum, tímaritum, útvarpi og sjónvarpi (sjá skrá hér að aftan).
o Nefndarmenn allir ásamt starfsmanni voru mjög áberandi í fjölmiðlum vikurnar fyrir átakið. Segja má að látlaus straumur fréttamanna hafi legið niður í handritadeild og í Þjóðminjasafnið. Á stundum var engu líkara en að það stæði keppni milli fjölmiðlanna um efni og reyndu nefndarmenn að dreifa sér niður á þá, hvort sem var sjónvarp, útvarp, dagblöð eða tímarit. Allir lögðust á eitt með það í huga að koma efni átaksins sem allra víðast á framfæri. Allt tók þetta mikið á Sigrúnu og okkur nefndarmennina og var afar tímafrekt, en reyndist nauðsynleg forsenda fyrir kynningu á átakinu.
o Kári og Sigurður Gylfi unnu allt haustið að því að hafa samband við fjölda einstaklinga sem vitað var að hefðu dagbækur eða önnur handrit í sínum fórum í því skyni að fá þá til að afhenda þau á Degi dagbókarinnar. Þetta var mjög tímafrekt starf og reyndi mikið á þolinmæði okkar. Í mörgum tilfellum þurftum við að hringja oft í sama einstaklinginn og halda miklar og langar ræður um þýðingu þess að afhenda dagbækur á deginum sjálfum. Sumir létu til leiðast en aðrir létu sér fátt um finnast. Hér á eftir birtist listi yfir hluta þess hóps sem við höfðum samband við, en listinn tók ég saman vegna tilrauna okkar til að ná inn dagbókum fyrir 15. október:
Gögn sem verða afhent á Degi dagbókarinnar
fimmtudaginn 15. október 1998 (verið að vinna í ýmsum aðilum)
1. Gunnar J. Friðriksson - Afhendir bréf Einars í Nesi og dagbók auk þess sem Gunnar ánafnar handritadeildinni öll sín handrit en skrá um þau er upp á 100 blaðsíður.
2. Ásta Reynis - Afhendir dagbók afa síns Þórðar Þórðarsonar Grunnvíkings.
3. Guðrún Halldórsdóttir og Kristján Jóakimsson Afhenda dagbækur afa síns sem var bóndi á Vestfjörðum.
4. Arna Einarsdóttir - Afhendir bréf ömmu sinnar sem bjó á Akureyri alla sína tíð (óvíst).
5. Friðrik Weisshappel - Afhendir útsetningar föður síns og ástarbréf sem hann sendi konu sinni.
6. Sigríður Þorgrímssdóttir - Afhendir handrit móður sinnar Jakobínu Sigurðardóttur og mun ánafna handritadeildinni bréf hennar sem koma síðar.
7. Jón Karl Helgason - Afhendir ástarbréf langömmu sinnar og langafa.
8. Katrín Helgadóttir - Afhendir bréf sín sem hún hefur fengið á langri ævi.
9. Bryndís Stefnánsdóttir - Afhendir dagbækur sínar sem hún hefur haldið síðustu tíu árin. Bryndís er 36 ára (óvíst).
10. Guðrún Eggertsdóttir - Ánafnar handritadeildinni sínar dagbækur og dagbækur föður síns og móður (þetta er ekki öruggt).
11. Örn Hrafnkelsson - Afhendir dagbækur sínar sem hann hélt sem barn.
12. Svavar Hávarðsson - Afhendir dagbækur sínar sem hann hélt sem barn.
13. Jón Jónsson - Afhendir dagbækur sínar sem hann hélt þegar hann var barn (óvíst).
14. Annadís Rúdólfsdóttir - Afhendir dagbækur sínar sem hún hélt þegar hún var barn.
15. Sigurður Magnússon frá Seyðisfirði - Ánafnar hugsanlega handritasafn sitt handritadeildinni (þetta er ekki víst).
16. Þórhallur Tryggvason - Ánafnar hugsanlega handritasafn sitt handritadeildinni (þetta er ekki víst).
17. Thor Vilhjálmsson - Afhendir hugsanlega dagbækur sínar (óvíst).
18. Steingrímur Hermannsson - Afhendir dagbækur sínar og bréf föður síns.
19. Sigurður Helgason fyrrverandi forstjóri Flugleiða - Afhendir dagbækur sínar sem hann hefur haldið í 25 ár.
20. Tómas Tómasson - Afhendir gögn frá föður sínum Tómasi Guðmundssyni.
21. Hannes Þorsteinsson - Athuga með vinkonur hans og þær dagbækur sem þær hafa í sínum fórum.
22. Kári Bjarnason - Afhendir dagbækur Fríðu fóstru sinnar.
23. Halldór Guðmundsson - Afhendir efni frá Máli og menningu af ýmsu tagi.
24. Magnús Eggertsson - Afhendir dagbækur sínar (óvíst).
25. Ingibjörg Benediktsdóttir - Afhendir dagbækur afa síns Palla pólití".
26. Guðmundur Guðjónsson - Ýmis gögn frá lögreglunni.
27. Björn Ingi Stefnánsson - Afhendir ýmis gögn frá langafa sínum.
28. Kristín Sif Sigurðardóttir - Afhendir ef til vill sínar dagbækur (hún er ca 35 ára) og föður síns (óvíst).
29. N/a
30. Elfa Ýr Gylfadóttir - Afhendir hugsanlega ýmis gögn frá afa sínum og ömmu (óvíst).
31. Kristín Einarsdóttir - Afhendir hugsanlega dagbækur föður síns (óvíst).
32. Emilía Sigmarsdóttir - Afhendir hugsanlega dagbækur tengdaföður síns (óvíst).
33. Ágúst Valfells - Gögn frá tengdaföður sínum (óvíst).
34. Kartín Helgadóttir - Dagbækur Bjarnveigu vinkonu hennar. Bjarnveig vann á listasafni Ásgríms Jónssonar.
35. Ólafur Engilbertsson - Afhendir reisupassa Sölva Helgasonar og sagnahandrit afa síns.
36. Hulda Kristín Magnúsdóttir - Afhendir dagbækur sínar sem hún hélt þegar hún var barn (óvíst).
37. Auðunn Bragi Sveinsson - Afhendir dagbækur sínar sem hann hefur haldið í 50 ár, eða frá 15 ára aldri.
38. Þórmundur Jónatansson - Dagbækur afa síns (óvíst).
39. Margrét Gunnarsdóttir - Ætlar að hafa áhrif á að dagbækur langafa síns verði afhendar. Það er líklegt að það muni gerast.
40. Jón Alfreðsson - Athuga hvort hann sé til í að afhenda dagbækur föður síns.
41. Margrét Jónasdóttir - Athuga með dagbækur vinkonu hennar.
42. Magnús Helgason - Afhendir gögn úr fyrirtæki Helga Magnússonar & Co.
43. Róbert H. Haraldsson - Afhendir hugsanlega dagbækur sínar, eða einhvern hluta þeirra.
44. Sigrún Sigurðardóttir - Er að kanna hvort amma hennar muni vera fáanleg til að afhenda dagbækur sínar. Ef það gerist ekki núna þá koma þær síðar.

Þessi listi var í stöðugri endurnýjun og margt af því fólki sem þarna er nefnt mun skila sér þó síðar verði.

Eins og sést af þessari upptalningu allri þá var starfið margt og þegar fram í septembermánuð kom var ljóst að Sigrún yrði að verja meiri tíma í þetta átak en sem næmi hálfu starfi. Við höfðum hugsað okkur að greiða laun hennar með styrknum sem menntamálaráðherra hafði veitt okkur en fljótlega sáum við að frekari fyrirgreiðsla var nauðsynleg. Við gengum því á fund forsvarsmanna safnanna tveggja og fengum þá til að samþykkja 50 þús. kr. styrk hvorn vegna launa Sigrúnar. Að auki lagði Landsbókasafnið til aðstöðu fyrir Sigrúnu á annarri hæð Þjóðarbókhlöðunnar sem varð nokkurs konar bækistöð átaksins. Söfnin tvö sendu einnig út og greiddu burðargjöld fyrir bréf og annað efni sem átaksnefndin varð að koma frá sér, en allt þetta reyndist nauðsynleg til að tryggja eðlilegan framgang verksins.

Samstarf við Mál og menningu

Strax í upphafi ágústmánaðar gengu Sigurður Gylfi og Sigurborg á fund Halldórs Guðmundssonar útgáfustjóra Máls og menningar og Sigurðar Svavarssonar framkvæmdastjóra þess. Farið var á leit við þá félaga að fyrirtækið kæmi að átakinu með beinum hætti sem styrktaraðili. Þeir tóku því vel og féllust á að standa að prentun plakats (veggspjalds) sem hengt yrði upp um land allt og prentað í 2500 eintökum. Þeir féllust á að Alda Lóa Leifsdóttir hannaði veggspjaldið og að fyrirtækið stæði straum að kostnaði við hönnun þess.

Hönnun plakatsins og prentun tókst með ágætum og vakti það nokkra athygli fyrir djarfa uppsetningu. Plakatið var með merkjum Landsbókasafns, Þjóðminjasafns, Íslandspósts og Máls og menningar, en þetta voru þau fyrirtæki og stofnanir sem stóðu að átakinu ásamt Sagnfræðingafélagi Íslands. Þá samdi framkvæmdarnefndin við Félag sagnfræðinema um að þeir dreifðu plakatinu á Reykjavíkursvæðinu gegn vægu gjaldi en ég fékk Bryndísi Stefánsdóttur þjónustustjóra Flugfélags Íslands til að taka að sér að koma plakatinu í dreifingu um land allt. Bryndís og Flugfélagið leystu þar stórt vandamál sem blasti við okkur því við vorum orðin úrkula vonar um að okkur tækist að koma plakatinu upp á landsbyggðinni. Við höfðum gert tilraun til að semja við Lionshreyfingun, Rótarýfélög og Starfsmannafélag lögreglumanna, en enginn treysti sér til að taka verkefnið að sér nema þá fyrir töluvert gjald. Flugfélagið gerði þetta hins vegar sem greiða við okkur í framkvæmdarnefndinni og var þeirra hlutar aldrei getið að verðleikum í kynningu á verkefninu. Með þessu móti komum við plakatinu upp á einum degi hringinn í kringum landið. Að auki fór Hallgerður í ferð á Reykjanesi og hengdi plakatið upp á ýmsum þéttbýlisstöðum þar, Inga Lára Baldvinssdóttir starfsmaður Þjóðminjasafnsins tók að sér að koma plakötunum fyrir í Hveragerði og á Selfossi, og loks lagði Sigurður Gylfi land undir fót og hengdi plakötin upp á þéttbýlisstöðum á Vesturlandi.

Ákveðið var að Mál og menning gæfi út bók með úrvali þeirra dagbóka sem söfnuðust á Degi dagbókarinnar. Bókin yrði sýnishorn af dagbókarskrifum Íslendinga fimmtudaginn 15. október 1998 og mundi því verða einskonar samtíðarspegill um líf fólks í lok tuttugustu aldar. Fyrirmyndin er sótt til Danmerkur en þar var sambærileg bók metsölubók árið 1991 eins og áður var nefnt. Stefnt var að því að bókin um dagbókina muni koma út á Degi bókarinnar 23. apríl 1999.

Það þarf ekki að orðlengja það að viðbrögð þeirra Halldórs og Sigurðar voru okkur mikils virði og samstarfið við þá reyndist afskaplega farsælt. Þeir sýndu átakinu áhuga með margvíslegum hætti og studdu það jafnt í orði sem á borði. Sem dæmi má nefna að Sigrún átti fund með Halldóri í lok september og í framhaldi af honum fór hún á fund með Árna Einarssyni, verslunarstjóra, og deildastjórum í verslunum Máls og menningar. Niðurstaða þessara funda var að Mál og menning kostaði gerð kaffihúsadagbóka sem síðan var dreift á fimmtán kaffihús á höfuðborgarsvæðinu. Auk þess var ákveðið að útstillingargluggar Máls og menningar við Laugaveg og við Síðumúla yrðu notaðir undir kynningu á átakinu. Allt gerði þetta átakið mun sýnilegra og vakti jákvæða athygli á framtakinu.

Sigrún samdi við eigendur Kaffihúsins Súfistans í húsnæði Máls og menningar við Laugarveg um að þar yrði sett upp sýning. Hún var opnuð fimmtudaginn 8. október og var til sýnis fram í miðjan nóvember. Sex einstaklingar tóku þátt í sýningunni: Thor Vilhjálmsson rithöfundur, Hallgrímur Helgason rithöfundur, Auður Jónsdóttir rithöfundur, Ragna Garðarsdóttir bókmenntafræðingur, Sigrún Sigurðardóttir sagnfræðingur og Svanur Kristbergsson fjöllistamaður.

Loks má geta þess að Halldór Guðmundsson stóð fyrir því að þau handrit Tómasar Guðmundssonar skálds sem fyrirtækið hafði í sinni vörslu yrðu afhent á Degi dagbókarinnar. Halldór hefur einnig í huga að afhenda ýmis gögn sem varða Mál og menningu og sögu þess, en það mun bíða betri tíma.

Samstarf við Íslandspóst

Kári og Sigurður Gylfi gengu á fund Einars Þorsteinssonar, forstjóra Íslandspósts, um miðjan ágústmánuð og fóru fram á stuðning fyrirtækisins. Einar tók okkur afar vel og lýsti því yfir að hann hefði áhuga á að koma að þessu átaki. Við lögðum upp með frekar óraunhæfar hugmyndir, það er að Íslandspóstur myndi fella niður öll gjöld af 90 þúsund umslögum sem við höfðum í huga að senda á öll heimili í landinu. Niðurstaða fundarins, eftir töluverðar þreifingar, var sú að Íslandspóstur myndi auglýsa Dag dagbókarinnar í sjónvarpi og útvarpi og auk þess sæi fyrirtækið um prentun 5000 umslaga með merki átaksins sem dreifa átti á afgreiðslustaði Íslandspósts og á einstaka stofnanir, eins og skóla, sjúkrahús og elliheimili. Þá var ákveðið að Íslandspóstur tæki á móti dagbókum á afgreiðslustöðum sínum 15. og 16. október og kæmi þeim til Þjóðminjasafnsins, sendanda og viðtakanda að kostnaðarlausu. Einar vísaði framkvæmd málsins til Helga Björgvinssonar markaðstjóra sem við áttum mikil samskipti við.

Íslandspóstur auglýsti átakið með skjáauglýsingum í sjónvarpi og með auglýsingum í útvarpi dagana 11., 12., 15. og 16. október. Þá birtist einnig auglýsing í Morgunblaðinu. Prentuð voru umslög merkt Þjóðminjasafni, Landsbókasafninu, Íslandspósti og Máli og menningu og var þeim dreift á afgreiðslustaði Íslandspósts og tók Pósturinn á móti dagbókum fólks í hálfan mánuð eftir að átakinu lauk og kom þeim endurgjaldslaust á Þjóminjasafnið.

Morgunblaðið og þáttur þess

Rætt hefur verið um þátt þeirra fyrirtækja sem komu að þessu átaki og verður víst seint þakkað fyrir þann mikla stuðning og þá vinsemd sem við mættum. Eitt fyrirtæki er þó enn ónefnt en það er Morgunblaðið. Gunnar Hersveinn einn nefndarmanna hafði forgöngu um að tryggja gott samband við lykilmenn á Morgunblaðinu og koma okkur í samband við þá. Ég gekk til dæmis á fund Gísla Sigurðssonar ritstjóra Lesbókarinnar og fór þess á leit við hann að blaðið birti stóra grein sem við Davíð Ólafsson ætluðum okkur að skrifa um dagbækur og þau Kári og Hallgerður myndu jafnframt vera með stutta pisla um deildirnar tvær sem að átakinu kæmu. Hugmyndin var að þessi umfjöllun myndi birtast í laugardagsblaðinu helgina fyrir átakið. Gísli tók þessu vel og ritlaun okkar Davíð og Kára gefin eftir til þess að tryggja að greinarnar kæmust inn í blaðið. Niðurstaðan varð sú að við fengum þrjár blaðsíður á besta stað í blaðinu.

Ég var að vona að Sunnudagsblað Mbl. myndi einnig fjalla um dagbókardaginn en Gunnar Hersveinn taldi ólíklegt að það myndi ganga. En hann misreiknaði áhrif sín og þegar við ræddum við Björn Vigni Sigurpálsson ritstjóra Sunnudagsblaðsins tók hann afar vel í þá hugmynd að vinna með okkur að grein í þetta tiltekna Sunnudagsblað. Niðurstaðan varð sú að blaðamaður Mbl. skrifaði gríðarlega góða grein um dagbókarskrif á Íslandi og ræddi þar meðal annars við mig, Erlu Huldu Halldórsdóttur, Davíð Ólafsson og Hallgerði. Þetta var í heilli opnu og átakið fékk því fimm blaðsíður í helgarblöðum Morgunblaðsins nokkrum dögum fyrir sjálfan dag dagbókarinnar. Þessi kynning gerði útslagið og hleypti af stað fjölmiðlaskriðu sem við höfðum ekki séð fyrir, þar sem hver fjölmiðilinn af öðrum kepptist við að segja fréttir af átakinu.

Morgunblaðið átti síðan eftir að gera mikið meira því þeir ákváðu að vinna sérstakan vef sem var helgaður Degi dagbókarinnar. Þar var lesendum blaðsins gefinn kostur á að senda inn dagbók sína á tölvutæku formi og gátu einnig valið um hvort þeir vildu að hún yrði birt á vefnum. En þar sem dagbókarskrif þessi birtust því sem næst jafnóðum á opinberum vettvangi í nafni Mbl. þá varð að yfirfara efnið og var þess farið á leit við okkur að við útveguðum mann sem gæti setið frá morgni og langt fram á kvöld í tvo daga og lesið þetta efni allt yfir áður en það var sett á netið. Við leituðum til Svavars Hávarðssonar sagnfræðings, Sifjar Jóhannesdóttur og Steins Kristjánssonar og voru þau svo vinsamleg að sinna þessu verkefni án þess að fá borgun fyrir. Möguleika vefsins kynntu Morgunblaðsmenn síðan rækilega og óhætt er að segja að uppátækið hafi vakið mikla athygli og var nokkur fjöldi fólks sem nýtti sér þennan vettvang, þar á meðal Björn Bjarnason menntamálaráðherra. Morgunblaðið fylgdu átakinu eftir með reglulegri umfjöllun um dagbókarheimtur og loks var skrifaður leiðari um þetta merka framtak. Umfjöllun blaðsins var svo mikil að mörgum innanhúss manninum var farið að þykja nóg um allan fyrirganginn. Það er víst ekki á neinn hallað þegar bent er á að þáttur Gunnars Hersveins var afar stór á þessu sviði og kom reynsla hans sem fjölmiðlamanns að mjög góðum notum í átakinu öllu.

Efst á síðu Framhald - næsta síða