Rannsóknasaga og samhengi fræðanna

Efnisyfirlit

Forsagan og doktorsrannsóknin
Akademískur þroski og þróun
Fræðilegt rannsóknarsamhengi
Framtíðarrannsóknir og aðferðafræði
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar
Rannsókna- og fræðaumhverfi
ReykjavíkurAkademían (RA)
Sagnfræðingafélag Íslands og menningarviðburðir
 

Ég útskrifaðist með B.A.- próf frá Háskóla Íslands árið 1984 með sagnfræði sem aðalgrein og heimspeki sem aukagrein. Árið 1987 lauk ég M.A.- prófi í sagnfræði frá Carnegie Mellon University í Pittsburgh í Bandaríkjunum og árið 1993 varði ég doktorsritgerð (Ph. D) frá sama skóla.

Doktorsritgerðin ber heitið: „The Continuity of Everyday Life: Popular Culture in Iceland 1850-1940.“ Hún fjallar um alþýðumenningu á Íslandi og hvernig almenningur hafði áhrif á mótun dreifbýlis og þéttbýlis á seinni hluta nítjándu aldar og í upphafi þeirrar tuttugustu. Teflt er saman þessum tveimur ólíku menningarheimum og rannsakað hvernig þeir höfðu áhrif hvor á annan, meðal annars við það að fólk flutti úr strjálbýli í þéttbýli og með samblöndun hefðbundinna sem nútímalegri viðhorfa. Athyglinni er beint að fjórum lífsþrepum á fyrsta æviskeiði einstaklinganna og hvernig þeir tókust á við hversdagslífið á hverju lífsþrepi fyrir sig. Lífsþrepin eru: Frumbernska, fyrsta starfið, ferming og gifting. Þó svo að hversdagslífið í heild sinni sé viðfangsefni rannsóknarinnar er aðaláherslan lögð á viðhorf og skoðanir fólks til vinnu og menntunar.

Form rannsóknarinnar krafðist þess að sérstakur gaumur væri gefinn að alþýðumenningu í sveitunum þar sem eitt meginmarkmiðið var að varpa ljósi á hvernig hinn menningarlegi bakgrunnur sveitanna nýttist í þéttbýlinu og hvaða breytingum hann tók þegar leið á tuttugustu öldina. Því er aðalþungi rannsóknarinnar á sveitasamfélaginu á nítjándu öld en þó með umfangsmiklum samanburði við þéttbýlið á tuttugustu öld.

Eftir að doktorsritgerðinni lauk kenndi ég í Bandaríkjunum fram á vor 1994 en kom síðan heim þar sem ég fékk styrk úr Vísindasjóði Íslands (síðar Rannsóknarráð Íslands) til áframhaldandi rannsókna. Styrktímabilið náði frá miðju ári 1994 fram á mitt ár 1997 (samtals þrjú ár). Rannsóknir mínar hafa bæði verið efnislegar og aðferðafræðilegar. Efnistök hafa verið í beinu framhaldi af doktorsritgerðinni þar sem tilraun hefur verið gerð til að kanna efni sem tengist bæði sveit og þéttbýli á tímabilinu og glímu einstaklinganna við hversdagslífið á báðum stöðum.

Segja má að meginþungi rannsóknarinnar hafi verið aðferðafræðilegur þar sem hún hefur snúist upp í könnun á eðli og gildi persónulegra heimilda í sagnfræði og hvaða aðferðir séu helst vænlegar þegar slíkar heimildir eru nýttar í rannsóknum. Ástæðan fyrir þessari áherslu á aðferðafræðileg álitamál er fyrst og fremst sú að saga alþýðumenningar hvílir á vitnisburði einstaklinga; fólks sem oftast skildi eftir sig litlar sem engar heimildir. Í þeim tilfellum sem vitnisburður þeirra hefur varðveist er hann gjarnan brotakendur og ófullkominn. Af þessum ástæðum hafa sagnfræðingar meðal annars veitt þessum heimildum heldur takmarkaða athygli.

Það var því lykilatriði fyrir framhald rannsókna minna að leita allra leiða við að kanna umfang þessara heimildaflokka og draga fram í dagsljósið kosti þeirra og galla. Síðast en ekki síst hefur áhugi minn beinst í æ ríkari mæli að því hvernig hægt sé að nýta persónulegar heimildir á skipulagðan hátt við sagnfræðirannsóknir (það atriði mun ég ræða frekar hér rétt á eftir).

Á næstu árum þarf að freista þess að kanna stærð þessara heimildaflokka, staðsetningu þeirra (í hvaða söfnum þeirra sé helst að leita) og einnig verður að fara fram víðtækur samanburður á milli ólíkra heimildaflokka. Grunnurinn að þessari vinnu hefur þegar verið lagður og framhaldsrannsóknir mínar munu draga að efni frá ólíkum heimildaflokkum og styrkja þannig rannsóknir á alþýðumenningu síðari alda. Með markvissri tengingu ólíkra heimildaflokka persónulegra heimilda og rannsókna á innbyrðis eðli þeirra má byggja upp sterkan heimildagrunn sem nýst getur sagnfræðingum við ólíkar rannsóknir í framtíðinni.

Ég lít svo á að það megi greina mjög ákveðna þróun í mínum akademíska þroska allt frá því að ég hóf nám við Háskóla Íslands og til dagsins í dag. Sú þróun markast mjög af þeirri viðleitni að komast sífellt nær hinum einstöku leikendum á sviði sögunnar og þá helst þeim sem hefðbundin sagnfræði hefur að öllu jöfnu skipað í aukahlutverk. Ég lít svo á að þessi vinna hafi nú þegar skilað nokkrum árangri, en betur má ef duga skal. Ljóst er að mikil vinna er framundan á sviði rannsókna á alþýðumenningu og nauðsynlegt er að gerð sé markviss tilraun til að kanna til þrautar leiðir sem færar eru við þessar rannsóknir. Þar ríður á að sagnfræðingar noti hugmyndaflugið.

Ég hef frá fyrstu tíð haft afar mikinn áhuga á aðferðafræði sagnfræðinnar eða söguspeki. Þessi áhugi minn kom fyrst fram í vinnslu BA-ritgerðarinnar því þá leitaði ég nýrra leiða við að komast í snertingu við þá sem upplifðu atburðina sem ég var með til umfjöllunar, leiða sem voru nokkuð óvenjulegar í samhengi sagnfræðinnar á níunda áratugnum (Sjá umfjöllun Jóns Guðnasonar prófessors um þessa fræðitilraun í greininni: „Um munnlegar heimildir.“ Saga 27 (1989), bls. 7-28). Þarna lagði ég grunninn að þeim áhuga mínum að komast sem næst reynsluheimi einstaklinganna sjálfra.

Í framhaldsnámi mínu í Bandaríkjunum nam ég við deild sem lagði áherslu á sögulega lýðfræði og meðhöndlun tölfræðilegra gagna í sagnfræði. Þar fékk ég það á tilfinninguna að nú loksins væri hægt að vinna með sagnfræðina sem alvöru vísindi; að sagnfræðingar gætu með nýrri tækni (tölvuvinnslu) og greiningarmódelum loks komist að endanlegum niðurstöðum um fortíðina. Þetta var í raun andinn í deildinni og menn höfðu það á tilfinningunni að við stæðum á miklum tímamótum. Deildin í Carnegie Mellon háskólanum var gríðarlega öflug og kröftug, með framsækna sagnfræðinga innanborðs, menn á borð við Peter N. Stearns, John Modell, Edward Constant, Erick D. Langer, Mary Lindemann, Katherine Lynch, David Miller, Steven Schlossman, Donald S. Sutton og Joe Trotter; allt eru þetta virtir fræðimenn á ólíkum sviðum sagnfræðinnar og sumir þeirra eru heimsfrægir fyrir rannsóknir sínar og skrif. Þarna fékk ég mjög góða þjálfun í aðferðafræðilegri vinnu og hugsun enda lögðu prófessorarnir áherslu á að umgangast okkur doktorsnemana sem jafningja. Þarna var til dæmis lögð áhersla á að nemendur og kennara ynnu saman að rannsóknum og stefnt að því að gefa út greinar í fagtímaritum (sjá til dæmis grein mína, John Models og Marc Gouldens sem nefnist: „World War II In The Lives og Black Americans: Some Findings and an Interpretation.“ Greinin birtist í hinu virta tímariti The Journal of American History 76 (1989)). Kennara- og nemendahópurinn var ungur og framsækinn og hafði veruleg áhrif á framtíðarsýn mína og hugmyndir um fagið.

Fljótlega náðu efasemdir um fagið tökum á mér og ég fór að veita athygli hinum fræga vísindakomplex sagnfræðinganna í ríkara mæli. Óánægja mín með félagssöguna fór smám saman vaxandi þar sem mér fannst hún bregðast upphaflega markmiði sínu, það er að draga fram sjónarmið einstaklinga sem höfðu ekki unnið sér neitt sérstakt til frægðar. Mér fannst sem einstaklingarnir væru enn útundan og félagssagan fjallaði eingöngu um hópa fólks sem væru þessu marki brenndir, það er að vera ekki talin merkileg af hefðbundinni sagnfræði, en rannsóknirnar snerust alltaf um rannsóknina á hópnum í stað einstaklingsins. Þegar ég lagði upp í rannsóknarvinnu mína í sambandi við doktorsritgerðina þá viðraði ég þessar hugmyndir við minn aðalleiðbeinanda Peter N. Stearns og hann gaf mér grænt ljós á að halda mínu striki, en sjálfur var hann ekki ákafur talsmaður sögulegrar lýðfræði. Hinn leiðbeinandi minn, John Modell, er á hinn bóginn mjög þekktur lýðfræðingur en hann var samt sem áður áhugasamur um þessar fræðitilraunir mínar.

Aðferðafræðileg tök doktorsritgerðar minnar segja sína sögu um það fræðaumhverfi sem hún var unnin í. Sú aðferðafræðilega leið sem valin var við rannsóknina var að nota lífsferlisgreiningu („life-course analysis“) við vinnslu verksins og jafnframt var sótt inn á svið sem hafði fengið gríðarlega umfjöllun hjá fræðimönnum úti í heimi, en það var saga barna. Þessi samþætting gerði það að verkum að rannsóknin fékk mun traustari grundvöll til að byggja á sem krafðist ákveðinna rannsóknarspurninga. En hið einkennilega við þessa aðferðafræði var að ég vann að langmestu leyti með frásagnarheimildir við lífsferlisgreiningin er í raun lýðfræðilegt rannsóknarlíkan. Segja má að þetta hafi gengið upp vegna þess að rannsóknarspurningarnar, ásamt notkun ákveðinna heimildaflokka, gerði það að verkum að rannsóknin beindist inn á brautir sem lítið höfðu verið kannaðar í heimi sagnfræðinnar.

En vegna þess að doktorsritgerðin var unnin í hinum engilsaxneska fræðaheimi þá veitti sú hreyfing innan sagnfræðinnar sem óhætt er að nefna grasrótarsögu mér lítinn styrk. Hina aðferðafræðilegu leiðsögn var þar ekki að finna. Af þessum sökum varð ég að leita í aðferðir sögulegrar lýðfræði sem eins og áður sagði hafa sína kosti en einnig galla. Í stuttu máli má segja að ókostirnir hafi verið þeir að ég þurfti að rannsaka persónulegar heimildir (frásagnarheimildir) með aðferðum sem voru ekki sniðnar með þær í huga og því ekki vel til þess fallnar að fást við grasrótarsöguna. Það var ekki fyrr en síðar að ég komst í kynni við rannsóknaraðferðir sem mér fannst falla frábærilega vel að efni mínu, en að því verður vikið síðar á þessum stað.

Áður en ég geri grein fyrir hvernig ég álít að best verði staðið að framtíðarrannsóknum í sagnfræði langar mig til að gera stuttlega grein fyrir þeim fræðigreinum og bókum sem fram koma í ritaskrá í curriculum vitae og benda enn frekar á það samhengi sem finna má í rannsóknum mínum til þessa og tengsl þeirra við framtíðaráform mín:

• A. Ritsmíðar mínar margar standa í beinum tengslum við rannsóknina sem unnin var í sambandi við doktorsritgerðina. Þar ber að sjálfsögðu hæst doktorsritgerðin sjálf („The Continuity of Everyday Life“) auk nokkurra greina sem birst hafa í fagtímaritum á síðustu árum („Dauðinn er lækur ...“; „From Children´s Point of View“; „Siðferðilegar fyrirmyndir“; „Sjálfsævisagan og íslensk menning“ og „Alþýðumenning á Íslandi“). Allar eiga rannsóknirnar það sameiginlegt að þær byggja mikið á sjálfsævisögunni sem sagnfræðilegri heimild og þar er verið að reyna á þanþol heimildarinnar; kanna hvað langt er hægt að komast með notkun hennar. Þá hef ég í smíðum bók um sjálfsævisöguna sem heimild og er hún meðal annars borin saman við aðrar persónulegar heimildir (Ævi og saga). Rannsóknin sem unnin var í tengslum við doktorsritgerðina á eftir að nýtast mér á marga vegu á næstu árum enda var um yfirgripsmikla heimildarannsókn að ræða og aðeins hluti þeirrar vinnu nýttist í doktorsritgerðinni sjálfri.
  
  
• B. Rannsóknir mínar hafa einnig stuðst við aðrar tegundir persónulegra heimildar. Þar má nefna dagbækur („„Jeg er 479 dögum ýngri en Nilli ...““), samspil dagbóka og bréfa (Menntun, ást og sorg), spurningaskrár þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns („Kynjasögur á 19. og 20. öld?“; „Heimskuleg spurning fær háðulegt svar“; „Tilraun til úrvinnslu. Milliheimild“) og viðtöl (Lífshættir í Reykjavík). Allar þessar rannsóknir eru meðal annars unnar í þeim tilgangi að kanna eðli þessara heimilda og eru því að stofni til aðferðafræðilegar. Sömuleiðis er í öllum þessum rannsóknum gerð tilraun til að sýna fram á hvernig hægt sé að nýta persónulegar heimildir á áhrifaríkan hátt og varpa ljósi á tiltekin sagnfræðileg vandamál. Þetta á sérstaklega við um Menntun, ást og sorg (og reyndar einnig „„Jeg er 479 dögum ýngri en Nilli ...““), en í bókinni er inngangskaflinn helgaður því sagnfræðilega vandamáli sem fylgir notkun persónulegra heimilda, það er hvers virði er vitnisburður einstaklinga við sagnfræðilegar orsakaskýringar.
  
  
• C. Segja má að framan af hafi allar rannsóknir mínar glímt á einn eða annan hátt við samanburð á samfélagsformunum tveimur, dreifbýli og þéttbýli. Grunnhugsunin er þar sú sama: hvaða áhrif hafa formlegar stofnanir samfélagsins á einstaklinga sem komast í snertingu við þær? Hvernig vinna einstaklingarnir úr sínum málum í glímunni við lög og reglur samfélagsins svo og óskráðar siða- og hegðunarreglur? Í flestum tilfellum eru hinar formlegu stofnanir sterkari og áhrifameiri í þéttbýli en í dreifbýli og því er áhugavert að kanna hvernig fólk sem flyst úr sveit í bæ eða borg bregst við nýjum aðstæðum. Um þetta hef ég fjallað í nokkrum fræðigreinum eins og „Kynjasögur á 19. og 20. öld?“ svo og í bandarískri rannsókn sem ég tók þátt í ásamt tveimur öðrum fræðimönnum um áhrif síðari heimsstyrjaldarinnar á líf blökkumanna sem fæddir voru og aldir upp í Suðurríkjum Bandaríkjanna („World War II in the Lives of Black Americans: Some Findings and an Interpretation“). Líf þessa fólks fylgdi nær algjörlega takti árstíðanna og afskipti þeirra af formlegum stofnunum voru lítil sem engin. Þegar blökkumenn frá þessu svæði voru síðan kvaddir í Bandaríkjaher í stríðinu fengu þeir að kynnast áhrifum formlegrar stofnunar sem fylgdi mjög ákveðnu samskiptamynstri.

  Þó svo að aðstaða blökkumanna í Bandaríkjunum sé sannarlega önnur en íslensks bændalýðs sem fluttist á mölina í lok nítjándu aldar og í upphafi þeirrar tuttugustu þá eru hin fræðilegu álitamál þau sömu, það er hvernig fólk tekst á við hversdagslífið við ólíkar aðstæður. Þetta þema liggur eins og rauður þráður í gegnum öll mín verk allt frá því að ég tók að fást skipulega við sagnfræðirannsóknir.

Framtíðarrannsóknir og aðferðafræði

Á allra síðustu árum hef ég einbeitt mér meira að innviðum bændasamfélagsins og kannað hvernig hinir fínu drættir þess hafa mótað einstaklinga úr ýmsum þjóðfélagshópum. Ég hef því snúið frá samanburði milli samfélagsformanna, þéttbýli - dreifbýli, og einbeitt mér þess í stað að uppbyggingu bændasamfélagsins. Þar hef ég beitt sagnfræðilegum aðferðum sem miða að því að draga fram viðbrögð einstaklinga við umhverfi sínu og þjóðfélagsskipan. Með því að einblína á einn einstakling eða fámenna hópa þess sem ekki hafa verið sérstakt umfjöllunarefni sagnfræðinga hingað til hefur tekist að sýna fram á að veruleiki bændasamfélagsins var mun flóknari en þeir sagnfræðingar sem stuðst hafa við sögulega lýðfræði hafa helst haldið fram. Þeir hafa rannsakað bændasamfélagið út frá lýðfræðilegum gögnum sem bjóða eingöngu upp á að fólki sé steypt saman í hópa og meðalmanninum þannig lýst sem hinum dæmigerða einstaklingi sem allir aðrir hafa mótað líf sitt eftir. Frávikunum er ýtt út af borðinu og þau afgreidd sem óæskilegt rannsóknarefni.

Í Menntun, ást og sorg gerði ég í fyrsta skiptið markvissa tilraun til að nálgast einstaklinginn á þeim forsendum sem að framan er lýst og þar leitaði ég í sjóði fræðimanna sem lagt hafa stund á þá tegund sagnfræði sem á ensku hefur hlotið nafnið microhistory en ég hef kosið að kalla einsögu. Þar er bæði lögð áhersla á að sýna fram á mikilvægi sögu einstaklingsins og að henni sé sinnt og einnig hvernig best sé að haga slíkum rannsóknum. Ég er þeirrar skoðunar að aðferðafræði einsögunnar geti komið íslenskum sagnfræðingum að miklum notum við að skipuleggja notkun hinna ríkulegu persónulegu heimilda sem hér er að finna. Slíkum rannsóknum er fyrst og fremst ætlað að draga fram sjónarmið einstaklingsins við mótun þjóðfélaga fyrri tíðar og einkum þeirra einstaklinga sem fengið hafa litla umfjöllun innan sagnfræðinnar. Um einsöguna fjalla ég bæði í bókinni Menntun, ást og sorg, en einnig í grein sem ég kalla „Félagssagan fyrr og nú.“ Sú grein birtist í bókinni Einsagan ­ Ólíkar leiðir, og skýrir úr hvaða jarðvegi einsagan er sprottin bæði í Evrópu og Bandaríkjunum, og hvert rannsóknir henni tengdar stefni. Ég ritstýrði þessari bók ásamt Erlu Huldu Halldórsdóttur forstöðumanni Kvennasögusafns Íslands, en bókin varð til á vettvangi einsöguhópsins svonefnda sem hittist í eitt og hálft ár einu sinni í mánuði til að ræða persónulegar heimildir og notkun þeirra í sagnfræði.

Þátttakendur í þessum vinnuhópi voru margir fyrrverandi nemendur mínir úr námskeiði sem ég hélt í Háskóla Íslands haustið 1995 og fjallaði um persónulegar heimildir og möguleika þeirra í íslenskum rannsóknum. Að auki sóttu fundina fræðimenn sem höfðu unnið með þennan heimildarflokk og voru þeir úr ólíkum fræðigreinum. Þessi hópur hafði verulega áhrif á að einsagan komst á dagskrá hér á landi og mótaði sannarlega glímutök mín við þessar aðferðir; umræðan þar sem í fyrstu fjallaði mikið um persónulegar heimildir hvatti mig mjög til að leita að aðferð til að fást við þennan heimildaflokk. Það var þá sem ég leiddist inn á braut einsögunnar og tók að viða að mér verkum sem nálguðust viðfangsefnin undir formerkjum hennar.

Einsagan hefur tvímælalaust haft umtalsverð áhrif á vinnu hóps íslenskra sagnfræðinga sem hafa lagt sig sérstaklega eftir því að greina fyrirbæri og atburði í samfélaginu eftir aðferðum hennar. Greinasafnið Einsagan ­ Ólíkar leiðir ber þeirri vinnu glöggt merki, en þar koma átta fræðimenn að ýmsum efnum og gera þeim skil með aðferðum einsögunnar. Í þessu riti má fá góða hugmynd um hvaða möguleikar felast í aðferðafræði einsögunnar en þó verður að geta þess að hópurinn var að fikra sig inn á nýjar slóðir og óhætt er að segja að margar greinarnar beri þess glöggt merki. Það er hins vegar ljóst að margir þeirra höfunda sem þarna birta sínar greinar eru að vinna að frekari útfærslu einsöguaðferðarinnar eða hafa lokið slíkum rannsóknum. (Sjá til dæmis M.A. ritgerð Davíðs Ólafssonar sagnfræðings sem hann lagði fram í maímánuði 1999 við sagnfræðiskor Háskóla Íslands og ber heitið: „Bækur lífsins. Íslenskar dagbækur og dagbókarskrif fyrr og nú.“ Þá mun birtast haustið 1999 í Tímariti Máls og menningar grein eftir Sigrúnu Sigurðardóttur sagnfræðing sem hún nefnir „Frelsi einstaklingsins felst í vitund hans sjálfs. Um einsögu og hið póstmóderniska ástand“).

Sagnfræðingar erlendis hafa margir snúist gegn einsögunni eða líkum fræðatilraunum af mikilli hörku og sakað einsögufræðinga um að brjóta öll lögmál vísindalegrar sagnfræði; að varpa fyrir róða hinni margfrægu sönnunarbyrði og taka í þess stað upp aðferðir mann- og þjóðfræðinga sem byggðist á greiningu táknmynda og merkja sem hvarvetna er að finna í hversdagslífinu. Um þetta mætti taka ótal dæmi en ég ætla að láta nægja að nefna eitt sem er mjög þekkt og spratt upp eftir að bandaríski sagnfræðingurinn Natalie Zemon Davis ritaði bókina The Return of Martin Guerre (Cambridge, Mass., 1983). Nokkrum árum síðar var bókin gagnrýnd heldur óvægilega af starfsbróður Davis en þeirri gagnrýni svaraði hún af mikilli hörku eins og frægt er orðið. (Sjá Robert Findlay, „The Refashioning of Martin Guerre.“ American Historical Review 93 (1988), bls. 553-571. Natalie Zemon Davis, „On The Lame.“ American Historical Review 93 (1988), bls. 572-603). Davis var þarna að stíga fyrstu skrefin í átt að einsögunni ásamt mönnum á borð við Carlo Ginzburg sem ritaði sína frægu bók The Cheese and the Worms. The Cosmos of a Sixteenth-Century Miller í lok áttunda áratugarins, en Ginzburg er jafnan talinn vera höfundur einsögunnar.

Enn sem komið er hafa íslenskir sagnfræðingar ekki látið í ljós skoðanir sínar á einsögunni og aðferðum hennar opinberlega ef undan er skilinn ritdómur Lofts Guttormssonar sagnfræðings um bók mína Menntun, ást og sorg (Saga 1998) og ritdómur Hjalta Hugasonar um bókin Einsagan ­ ólíkar leiðir (Saga 1999). Í hugsun Lofts kom í ljós ákveðin skil á milli hans og þeirra sem fást við einsöguna þrátt fyrir afar jákvæða og vinsamlega gagnrýni hans á bókina. Í gagnrýninni kemur fram að Loftur á mjög erfitt með að sætta sig við að þessir einstaklingar sem gerðir eru að umtalsefni í bókinni geti sagt okkur eitthvað um þjóðfélagið í heild sinni. Hin lýðfræðilega nálgun, megindlegar aðferðir sem félagsvísindamenn nefna svo, hefur heltekið svo sagnfræðina að þeir eiga erfitt með að sjá hvernig einn atburður eða einn einstaklingur geti sagt okkur eitthvað sem skiptir máli um fjöldann.

“Með þessu er ekki sagt“, að áliti Lofts „að svokölluð einsöguaðferð sé ekki nothæf til margra góða hluta. En til þess að hún geti lagt grunn að góðri og gildri kenningu um eðli og þróun íslenskrar alþýðumenningar, þarf að taka til greina ekki bara framherja þessarar menningar ­ þeir voru vissulega býsna margir í tölum talið, en næsta fáir í hlutfalli við allan fjöldann ­ [...]“ (319). Loftur heldur síðan áfram og ræðir nauðsyn þess að fjalla um fjöldann sem aldrei skildi eftir sig neinar heimildir og óhætt er að taka undir þá skoðun. En það að einstaklingar geti ekki nýst við greiningu vegna þess að þeir skildu eftir sig ritaðar heimildir, og eru þá búnir að skera sig frá fjöldanum, er dæmi um viðbrögð þeirra er unnið hafa í megindlegu rannsóknarhefðinni þar sem glímt er við meðaljónana en ekki frávikin. Loftur orðar sömu hugsun á eftirfarandi hátt er hann lýsir aðferðafræði bókarinnar Menntun, ást og sorg: „Í „póst-móderniskum“ stíl vilja einsögumenn veita frelsisþrá og frelsisþörf einstaklingsins uppreisn æru eftir að hún hefur, að sögn, um alllangt skeið verið bundin tölfræðilegum meðaltalsútreikningum sögulegra lýðfræðinga og annarra félagssögumanna.“ (313).

Loftur er ekki sá eini sem lagt hefur opinberlega orð í belg í sambandi við einsöguna þar sem Hjalti Hugason ræðir kosti hennar og galla í skemmtilegum ritdómi í Sögu 1999. Hann er mun opnari fyrir möguleikum hennar og þá sérstaklega þeim möguleikum að snerta við tilfinningum lesenda einsögubóka þar sem þessi fræði bjóða upp á mjög persónulega nálgun fræðanna. Það er óhætt að taka undir þessi orð Hjalta og ég er þess fullviss að í framtíðinni munu sagnfræðingar ganga lengra til móts við frjálsari umfjöllun um fagið og fræðin.

Loks má geta þess að Karl Blöndal blaðamaður fjallar einnig um aðferðir einsögunnar í blaðadómi í Morgunblaðinu 24. nóvember 1998, bls. 8 B, um bókina Einsagan - Ólíkar leiðir. Hann er ánægður með þessar fræðatilraunir en hefur þrátt fyrir allt nokkrar efasemdir um gagnsemi hennar.

Eitt er það sem vakið hefur furðu mína en það eru viðbrögð nokkurra sagnfræðinga við þýðingu minni á einsögu úr enska orðinu „microhistory“ sem er þýðing á ítalska orðinu „microstoria“. Segja má að á svipstundu hafi orðið öðlast þegnrétt og er nú notað við ýmis tækifæri bæði innan sagnfræðinnar og utan þegar rætt er um þessar fræðitilraunir sem ég hef staðið fyrir. En þrátt fyrir þessi jákvæðu viðbrögð bæði þeirra sem nota einsöguaðferðina og hinna sem lesa um hana þá hafa nokkrir sagnfræðingar látið í ljósi óánægju með þýðinguna án þess þó að gefa fullnægjandi skýringu á meininu. Loftur Guttormsson nefnir til dæmis þessa óánægju sína á eftirfarandi hátt í áðurnefnda ritdómi um bókina Menntun, ást og sorg, og gerir þar að umtalsefni eina sérstaka ástæðu: „Aðferðina kennir höfundur við einsögu en svo þýðir hann hugtakið „microhistory“. Það er einmitt beiting svokallaðrar einsöguaðferðar sem gerir þetta rit að mjög metnaðarfullu verki. Heitið einsaga í ofangreindri merkingu orkar tvímælis. Að mínum dómi hefði höfundur þurft að leiða hugann að því, þegar hann ákvað að taka þetta heiti upp, hvaða íslenskt orð mætti nota yfir andheitið „macrohistory“ (ekki verður víst notast við orðið „fjölsaga“!). Hér er um að ræða heiti á tveimur ólíkum nálgunum í sagnfræðirannsóknum þar sem önnur verður vart skilin eða skýrð nema með hliðsjón af hinni.“ (312-313). Þetta er nokkuð kostulegur rökstuðningur vegna þess að í bókinni Menntun, ást og sorg nefni ég sérstaklega þegar ég skýri út tilurð þýðingarinnar að andheiti hennar væri skýrt og greinilegt, nefnilega fjölsaga (macrohistory), og bendi jafnframt á að þetta hugtak sé þekkt í sagnfræðinni en afar lítið notað. (Sjá neðanmálsgrein á bls. 20 í Menntun, ást og sorg). Málið er að einsöguhugsuninni er á vissan hátt stefnt gegn þeirri tegund sagnfræði sem skilgreina má sem fjölsögu, það er þeirri hugmyndafræði að hægt sé að fá heildarsýn yfir fyrirbæri, atburði eða sögu tímabila. Þessu hafna einsögumenn mjög afdráttarlaust og telja slíkt aðeins blekkingu hefðbundinnar sagnfræði, blekkingu sem er borin uppi af fræðilegri pólitík (það er að fagið sé meira virði en það er í raun) og aðferðafræðilegri blindu módernismans. Fjölsaga er eina þýðingin sem ég þekki á fyrirbærinu macrohistory og af þeim sökum virtist einsagan henta afar vel, það er aðferð sem glímir við eina einingu sem samanstendur af mörgum þáttum.

Hjalti Hugason lætur einnig í ljósi óánægju með heitið, í gagnrýni á bókina Einsagan ­ ólíkar leiðir sem birtirst í Sögu 1999, en hann er að öðru leyti afar ánægður með þær fræðitilraunir sem þar er að finna. Hjalti segir þetta um þýðinguna á orðinu microhistory: “Hér verður heldur ekki verulega velt vöngum yfir heiti stefnunnar ­ einsaga ­ sem er þó fremur illa lukkað að mínum dómi.“ (263). Hjalti ræðir ekki hvað ráði óánægju hans með einsöguheitið en viðbrögðin eru nokkuð dæmigerð fyrir þá sem hafa látið í ljósi vanþóknun sína.

Í sjálfu sér er ekkert nema gott um það að segja að menn skuli hafa mismunandi smekk fyrir þýðingum og við öðru er vart að búast. Ég var sjálfur frekar tregur til að tileinka mér heitið (þó að ég eigi að heita höfundur þess) en það voru fremur meðlimir í hinum svonefnda einsöguhópi sem fóru smátt og smátt að nota það, þar til ekki varð aftur snúið.

Þrátt fyrir sterkar gagnrýnisraddir í garð einsögunnar hefur fjöldinn allur af sagnfræðingum og öðrum fræðimönnum sýnt í einkasamtölum þessari aðferðafræði mikinn áhuga. Ég er sannfærður um að á næstunni muni fara fram afar áhugaverð og uppbyggjandi úttekt á einsögunni hér á landi og byggi ég þá skoðun mína á því að hún henti vel hinum mikla heimildasjóði íslenskrar alþýðumenningar og sagnfræðingar og aðrir fræðimenn hafa lítið fengist við, nefnilega þjóðlegum fróðleik. Það verður ærið viðfangsefni fræðimanna framtíðarinnar að fást við þann sagnasjóð ásamt öllum þeim mikla fjölda perónulegra heimilda sem enn eru órannsakaðar.

Á komandi árum mun ég einbeita mér að aðferðum einsögunnar og kanna nákvæmlega eðli þeirra og notkunarmöguleika við íslenskar sagnfræðirannsóknir. Fyrstu skrefin hafa verið stigin, en mikil vinna er framundan á þessu fræðasviði. Í þessu viðfangi má nefna að ég hef verið með námskeið í Háskóla Íslands sem fjallar um einsöguna en námskeiðið bar heitið: Einsögurannsóknir ­ Merking og möguleikar. Að auki mun ég verða með námskeið á vormisserinu árið 2000 um póstmódernismann í íslenskri sagnfræði. Það er hugmynd mín að rannsaka í framtíðinni tengsl einsögunnar sem aðferðar í fræðum við hugmyndir póstmódernista um eðli fræðanna, tímans og sögunnar. Ég sé fyrir mér að slík nálgun geti orðið mjög frjó og sé líkleg til að opna fyrir nýja möguleika í sambandi við rannsóknir og túlkanir á íslenskri menningu og sögu. Ég mun í bók minni Ævi og saga ræða þessi tengsl einsögunnar, hefðbundinnar sagnfræði og póstmódernismans; almenna aðferðafræði sagnfræðinnar og tengsl fortíðar, tímaskynjunar, minnisins og sögutúlkana í fræðum.

Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar

Hér að framan hefur aðeins verið tæpt á því helsta sem snertir samhengi rannsókna minna í fortíð, nútíð og framtíð. Mér er það ekkert launungarmál að mikil vinna er framundan á mínu fræðasviði enda hef ég lagt inn á brautir sem lítt hafa verið ruddar, hvorki hér á landi né erlendis (sjá umræðu um stöðu þekkingarinnar innan þessa rannsóknasviðs í sagnfræðinni í greininni „From Children´s Point of View“ og einnig í „Félagssagan fyrr og nú“). Allar þessar áætlanir byggja á því að mér auðnist að skapa svigrúm sem geri mér kleift að sinna þessum rannsóknum óskiptur.

Heimkoman til Íslands árið 1994 hafði stórstígar breytinga í för með sér fyrir mig, sumar jákvæðar en aðrar neikvæðar. Jákvæðu hliðarnar voru fyrst og fremst þær að ég komst nú í beint samband við heimildirnar og í raun opnaðist fyrir mér nýr heimur. Ég gekk inn í handritadeild Landsbókasafnsins og upplifði mig sem Indiana Jones þegar hann var að leita að fornmunum í Egyptalandi; handritadeildin er hvelfing full af gullmolum íslenskrar menningar sem afar lítið hefur verið hreyft við. Segja má að starf mitt hafi síðan snúist um að vinna úr broti þessara heimilda, koma þeim á framfæri með útgáfu Sýnisbókar íslenskrar alþýðumenningar sem er ritröð sem við Kári Bjarnason eru ritstjórar að og kemur út einu sinni á ári og einnig með starfsemi Heimildarstofnunar (sjá annars staðar á heimasíðunni) en hún á eftir að hafa veruleg áhrif á aðgengi íslenska menninararfsins. Að fá tækifæri til að vinna í heimildasöfnunum eins og handritadeildinni, þjóðháttadeild Þjóðminjasafns og Borgarskjalasafni gjörbreytti aðstöðu minni til fræðaiðkunar og sýn minni á viðfangsefnið, það er nítjándu öldina og líf einstaklinga á þeim tíma.

Samhliða þessum rannsóknum var ég svo heppinn að kenna nokkur námskeið í sagnfræðiskor Háskóla Íslands og kynnast stórum hópi úrvalsnemenda. Margir þeirra héldu áfram rannsóknum í samvinnu við mig eða sjálfstætt í óbeinum tengslum við einsöguhópinn svokallaða sem hittist í tæplega tvö ár í Þjóðarbókhlöðunni. Þessi fræðavinna var sannkölluð akademía og var bæði lærdómsrík og gefandi fyrir mig og að ég held fyrir aðra þátttakendur.

Neikvæða hliðin á heimkomunni var hin fræðilega einangrun sem henni fylgdi. Ég steig út úr mjög fjörugu akademísku andrúmslofti í Bandaríkjunum í fræðilegt tómarúm sem mér fannst mjög erfitt að ná nokkurri fótfestu í. Fræðasamfélagið hér var sundurtætt og stefnulaust og háskólasamfélagið var allt af því tortryggið í garð manns sem var að koma heim eftir tæplega tíu ára námsdvöl erlendis, manns sem lá mikið á hjarta. Ég held að fólki hafi hreinlega ekki litist á blikuna og ýmsir virtust einfaldlega hræddir um sína þúfu, vildu vernda sitt svið. Slík afstaða er allt að því óskiljanleg og seigdrepandi fyrir akademísk samfélög.

Um nokkurt skeið fannst mér ég vera afar einangraður og saknaði þá mikið hinnar framsæknu fræðiumræðu sem ég hafði vanist í Bandaríkjunum. Ég sökkti mér í rannsóknir og kennslu og sótti mikið í samneyti við nemendur mínar sem svalaði mikið fræðilegum þorsta mínum. Smátt og smátt fór að bera á að fleiri einstaklingar sem voru í sömu eða svipaðri stöðu og ég færu að bera sig upp við mig um svipuð vandamál og ég átti við að etja. Slíkt var mjög hughreystandi og ég fann að ég var ekki einn í heiminum. Ekki leið á löngu þar til drjúgur hópur manna var farinn að leggja drög að formlegu samstarfi og var þar um að ræða sagnfræðinga. Mörgum fannst samfélag sagnfræðinga vera staðnað og óáhugavert, bundið í klafa einstaklinga innan Háskóladeildarinnar og Sögufélagsins. Greinilegur vilji var til að breyta þessu og var ég áhugasamur um þá breytingu.

Segja má að tvennt hafi einkum valdið því að ekki var farið af stað með formlegt samstarf. Í fyrsta lagi hafði Söguþingið árið 1997 mikil áhrif á ásýnd sagnfræðinnar og sjálfsmynd sagnfræðinga. Þar kom í ljós að fagið þroskaðist á stuttum tíma og í raun væru þessar tvær formlegu stofnanir fagsins, háskóladeildin og Sögufélagið, ekki þeir öxlar sem menn hefðu haldið. Á þinginu voru fræðimenn sem komu víða að, frá háskólum austanhafs og vestan, og létu mikið að sér kveða. Þetta var ungt fólk sem var uppfullt af nýjum hugmyndum og vilja til að takast á við framtíðina. Ég held að það hafi runnið upp fyrir mönnum að mikið betra væri að hasla sér völl á öðrum vettvangi en innan þessara tveggja valdastofnanna. Þessi viðburður hafði því róandi áhrif á hóp ungliðanna á öllum aldri; menn þóttust sjá í hendi sér að þeir væru einfaldlega ekki að missa af neinu.

Í öðru lagi má nefna að eftir að fólk tók að ræða formlegt samstarf á sviði sagnfræðinnar var mér boðið að gerast stofnandi að ReykjavíkurAkademíunni sem er félag sjálfstætt starfandi fræðimanna. Þetta félag gjörbreytti öllum hugmyndum um að vinna að formlegri félagstofnun innan sagnfræðinnar einnar. Ég var kosinn í undirbúningsstjórn RA og þá tók líf mitt nýja stefnu. Til liðs við ReykjavíkurAkademíuna kom síðan mikið af því fólki sem var að ræða um að efna til formlegs samstarfs á einhverjum nótum innan sagnfræðinnar.

Óhætt er að segja að RA haf átt hug minn allan síðustu tæpu þrjú árin eða svo; ég hef tekið þátt í starfi hennar af miklum krafti og hrifist af hinum ferska anda sem þar svífur yfir vötnum. Það er ekkert launungamála að ReykjavíkurAkademína hefur fyllt upp í ákveðið tómarúm í lífi fjölmargra fræðimanna sem búa ýmist yfir gríðarlega góðri reynslu við fræðistörf, hafa notið mikillar menntunar á erlendri grund eða eru að undirbúa sig undir að taka lokapróf á sínu sviði (doktors- eða MA.- próf). Fyrir mig hefur RA orðið afar ánægjulegur og frjór vettvangur sem ég sé fyrir mér að muni vaxa mjög á komandi árum.

Þegar við lögðum á brattann héldum við að um það bil tíu til tólf fræðimenn myndu nýta sér hið nýfengna húsnæði í JL-húsnæðinu. Raunin varð sú að 20 manns settust hér að rétt eftir að við fengum húsnæðið, tíu bættust við nokkrum mánuðum síðar og í lok ágústmánaðar 1999 bættust við rúmlega tíu fræðimenn. Hópurinn er nú rétt um 40 fræðimenn sem koma úr ólíkum geirum hug- og félagsvísinda. Stöðugt er verið að fara þess á leit við okkur að við útvegum húsnæði fyrir fólk sem er að hasla sér völl í sjálfstæðri fræðimennsku eða hefur verið á þeim vettvangi um ára bil.

Ég hef fylgst með þessari þróun frá upphafi og það er ólýsanlega ánægjulegt að sjá þetta samfélag stækka og dafna. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að vera kosinn í undirbúningsstjórn RA og síðan fyrsti formaður stjórnarinnar haustið 1998 og hef því verið á vettvangi frá því að þessar hugmyndir fóru fyrst af stað. Allt hefur þetta starf tekið mikinn tíma þar sem framkvæmd af þessu tagi er ótrúlega margbrotin þrátt fyrir að við höfum leitast við að halda öllu umfangi einföldu og skilvirku. Þó svo að tíminn sem hefur farið í stjórnun RA hafi verið umtalsverður hefur hann einnig verið mjög gefandi og ræður þar mestu frábær stjórn RA og fyrrverandi framkvæmdarstjóri hennar Jón Karl Helgason, hann vann sitt starf af mikilli fagmennsku og af heiðarleika. Nú er komin til starfa ungur lögfræðingur, Kristrún Heimisdóttir, og óhætt er að fullyrða að við í RA horfum með tilhlökkun til framlags hennar í RA í framtíðinni.

Á vegum ReykjavíkurAkademíunar hafa verið haldin ýmis konar málþing („Ferðamál og fræði“; „Kynstrin öll“), fyrirlestrar (Anthony Giddens, „Á hvaða pólitík kallar nútíminn?“) og almennir fræðafundir fyrir félag í RA og á næstu misserum munum við standa fyrir margskonar starfsemi sem á eftir að ná eyrum fólks úti í samfélaginu. Það eru mjög spennandi tímar framundan og ég er þess fullviss að félagar í RA eiga eftir að setja mark sitt á fræðiiðkun hér á landi í framtíðinni. (Sjá frekari umfjöllun um RA annars staðar á þessari heimasíðu).

Á aðalfundi Sagnfræðingafélagsins, haustið 1998, var ég kosinn formaður stjórnarinnar en ég hafði þá setið í stjórn félagsins í eitt ár sem varaformaður. Í raun hafði ég formennskuna á mínum snærum (ásamt Má Jónssyni) allt árið 1998 þar sem þáverandi formaður Erla Hulda Halldórsdóttir var í barnsburðaleyfi. Seta mín í Sagnfræðingafélaginu hefur verið mér mikill yndisauki þar sem í stjórn félagsins hefur eingöngu setið einvala lið. Mínir nánustu samstarfsmenn á vettvangi Sagnfræðingafélagsins hafa verið Már Jónsson, Sigríður Þorgrímsdóttir, Ragnheiður Kristjánsdóttir og Lára Magnúsardóttir og hefur samstarf okkar gengið afar vel. Nú hafa þær Sigríður og Lára gengið úr stjórninni og inn í þeirra stað voru kosin þau Björgvin Sigurðsson og Kristrún Halla Helgadóttir. Þau eru ungir sagnfræðingar sem félagið væntir mikið af í framtíðinni.

Sagnfræðingafélagið hefur blómstrað á síðustu árum og kemur það meðal annars til af mikilli fjölgun í stéttinni og að fagið virðist hafa náð ákveðnum þroska á síðustu árum. Stjórn Sagnfræðingafélagins hefur skynjað þessa breytingu og höfum við þess vegna staðið fyrir ýmiss konar uppákomum og viðburðum sem hafa haft örvandi áhrif á félagsstarf sagnfræðinga. Þar ber hæst hádegisfundina sem við Árni Daníel Júlíusson og Már Jónsson komum á laggirnar og veittum tilsjón. Nú hafa 25 fundir verið haldnir, oftast með miklum fjölda gesta, og alltaf með áhugaverðum fyrirlestrum. Á kennsluárinu 1999-2000 verða efni hádegisfundanna hagsaga og póstmódernisminn og hafa tuttugu fyrirlestrar verið skipulagðir í því sambandi. Óhætt er að fullyrða að hádegisfundirnar hafi skipað sér varanlegan sess í starfi félagsins og líklegt má telja að þeir verði áfram vettvangur fyrir öflug skoðanaskipti sagnfræðinga, sagnfræðinema og áhugafólks um sögu. Til þess að styrkja hádegisfundina í sessi var gripið til þess ráðs að gefa út póstkort með dagskrá fundanna fyrir kennsluárið 1998-1999 og gaf myndhöggvarinn Ragnhildur Stefánsdóttir okkur leyfi til að nota mynd af verki sínu sem ber heitið Tunga og prýddi það póstkortið. Þessi kynning féll í góðan jarðveg og var kortunum dreift víða en Sverrir Sveinsson prentari og vinur minn hannaði það okkur að kostnaðarlausu.

Í upphafi fyrirlestraraðarinnar í janúar 1998 varð til póstlistinn Gammabrekka sem var sérstaklega sniðinn fyrir Hádegisfundina. Þar birtu þeir fræðimenn sem héldu fyrirlestra útdrætti úr þeim með nokkrum fyrirvara þannig að fundarmenn ættu þess kost að undirbúa sig undir fundinn. Áhersla var á samræðuna og þess vegna var lögð áhersla af hálfu okkar sem stóðum að fundunum að fyrirlestrarnir væru stuttir, um það bil 15 til 25 mínútur. Gammabrekka þróaðist síðan ört þannig að nú þjónar þessi póstlisti íslenskum sagnfræðingum um allan heim og virkar sem nokkurs konar upplýsingatorg fyrir atburði, útgáfur bóka og annað sem við kemur starfi okkar sem fræðimanna. Gammabrekka hefur gjörbreytt öllum samskiptum sagnfræðinga og stuðlað að mun opnari og ferskari skoðunarskiptum á milli þeirra. Nú er unnið að heimasíðugerð fyrir félagið og mun hún vonandi verða sagnfræðingum veruleg lyftistöng.

Meginhugmynd mín þegar ég tók við formennsku í félaginu var að tengja starf Sagnfræðingafélagsins meira daglegri umfjöllun um sagnfræðina, að félagið yrði nokkurs konar miðstöð fyrir félags- og fræðastarf í stéttinni og leggði alla áherslu á að halda utan um þann stóra hóp félagsmanna sem er nokkuð sundraður í leik og starfi. Þannig voru hádegisfundirnir hugsaðir og margt annað sem hefur verið á dagskrá okkar á síðustu misserum. Í þessu sambandi má nefna árlegt ráðstefnuhald á landsbyggðinni, samantekt á siðareglum sagnfræðinga, rekstur og vinnsla stéttatals sagnfræðinga, en sú vinna stendur nú yfir af fullum krafti. Allt hefur þetta miðað að því að styrkja samband félagsins við félagsmenn og gera það gildandi í almennri umræðu í landinu. Mitt mat er að þetta hafi tekist þó enn sé eftir að hnýta marga lausa enda. (Sjá frekari umfjöllun um Sagnfræðingafélag Íslands annars staðar á heimasíðunni).

Eitt er það mál sem mig langar til að geta í fáeinum orðum og hefur tengst Sagnfræðingafélaginu og faginu öllu, en það er Dagur dagbókarinnar sem félagið var aðili að. Ég var í framkvæmdarnefnd átaksins fyrir hönd félagsins ásamt þeim Hallgerði Gísladóttur forstöðumanni þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns, Kára Bjarnasyni handritafræðingi á handritadeild Landsbókasafns, Sigurborgu Hilmarsdóttur safnkennara á Þjóðminjasafni og Gunnari Hersveini blaðamanni. Þessi hópur hafði frumkvæði að átakinu og vann alla þá vinnu sem þurfti að vinna í sambandi við átakið ásamt Sigrúnu Sigurðardóttur sagnfræðingi sem var starfsmaður átaksins í 40 daga. Niðurstaða átaksins var ótrúleg þar sem rúmlega 6 þúsund einstaklingar svöruðu kalli okkar og sendu inn dagbók dagsins og rúmlega 50 einstaklingar sendu inn gömul handrit frá átjándu, nítjándu og tuttugustu öld. Það sem meira er, við fengum tækifæri til að hvetja fólk til að hugsa um hlutdeild sína í þjóðarsögunni, hvernig það getur haft með daglegri framgöngu sinni áhrif á hvernig við hugsum um söguna og fortíðina. Allt tókst þetta gríðarlega vel en segja má að ég hafi varið um það bil þremur mánuðum af mínu lífi í þetta átak og það í sjálfboðavinnu. Tíu mánuðum eftir að hugmyndin að átakinu kviknaði hjá okkur Hallgerði Gísladóttur í samræðum á Háskólalóðinni kom út sýnisbók á vegum Máls og menningar með broti af þeim dagbókum sem komu inn á deginum sjálfum. Bók þessi heitir Dagbók Íslendinga og ritstýrðu þær Sigþrúður Gunnarsdóttir og Sigurborg Hilmarsdóttir henni af stakri prýði.

Ég hef verið endurkjörinn formaður Sagnfræðingafélagsins fyrir starfárið 1999-2000 og mun eftir það ganga út úr stjórn þess.