Sýnisbækur íslenskrar alþýðumenningar

Sýnisbækur íslenskrar alþýðumenningar er ritröð sem gefin er út á vegum Háskólaútgáfunnar í samvinnu við ritstjóra: Davíð Ólafsson, Má Jónsson og Sigurð Gylfa Magnússon.

Útgefin verk

Hægt er að kaupa bækurnar hjá Bóksölu stúdenta. Smelltu hér

Ástin á tímum ömmu og afa. Bréf og dagbækur Bjarna Jónassonar - kennara, sveitarhöfðingja og samvinnumanns í Húnaþingi á öndverðri 20. öld.

Eftir Önnu Hinriksdóttur. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 14. (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2009).

„Anna! Viltu verða konan mín? Heldurðu að þú getir elskað mig? Jeg bið ekki einungis um hönd þína, jeg bið um hjarta þitt. Eigi jeg ekki enn hug þinn, vonast jeg eftir að geta unnið hann, því ástinni er ekkert ómáttugt."

Bjarni Jónasson (1891-1984) biðlaði fyrst bréfleiðis til Önnu Sigurjónsdóttur (1900-1993) 4. febrúar 1920 og lét ekki hugfallast þótt hann fengi afsvar í fyrstu. Bjarni var kennari, bóndi, fræðimaður og sveitarhöfðingi í Bólstaðarhlíðarhreppi og Anna var húsmóðir á bújörð þeirra hjóna. Í bókinni Ástin á tímum ömmu og afa er ástarsaga þeirra rakin í gegnum fjölda bréfa Bjarna til Önnu og dagbækur hans frá árunum 1908-1926. Bréf Bjarna og dagbækur segja ekki aðeins sögu þeirra hjóna heldur draga einnig upp lifandi mynd af lífi alþýðufólks til sveita og íslensku samfélagi þess tíma.


Eftir skyldu míns embættis. Prestastefnudómar Þórðar biskups Þorlákssonar árin 1675-1697.
Már Jónsson og Gunnar Örn Hannesson tóku saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 13. (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2008).


Þórður biskup Þorláksson í Skálholti hefur fallið í skuggann af forvera sínum Brynjólfi Sveinssyni og eftirmanni Jóni Vídalín. Prestastefnudómar þeirra eru þegar komnir út í ritröðinni. Þórður er einkum kunnur fyrir bók sem hann skrifaði á latínu um Ísland árið 1666, en jafnframt fyrir hljóðfæraleik, garðræktartilraunir og kaup á kryddi erlendis frá. Þórður var einnig dugmikill embættismaður og í bókinni birtast dómar sem hann lét ganga á prestastefnum á Þingvöllum og í héraði. Þeir sýna kirkjustjórn hans og afskipti af siðferði landsmanna, en ekki síst hagi og hegðun presta, sem margir hverjir voru skrautlegir náungar. Bókinni fylgir ítarleg skrá yfir nöfn og atriðisorð.


Í nafni guðdómsins heilagrar þrenningar
Prestastefnudómar Jóns biskups Vídalín árin 1698-1720.
Már Jónsson og Skúli S. Ólafsson tóku saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 12. (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2006)

Jón biskup Vídalín er þekktastur fyrir postillu sína sem kom út árin 1718-1720 og hefur alla tíð notið vinsælda vegna innblásturs og ómældrar andagiftar. Hér birtast dómar sem Jón lét ganga á prestastefnum á Þingvöllum. Þeir veita innsýn í kirkjustjórn hans og varpa ljósi á hagi og hegðun presta, en ekki síður á siðferðisástand íslensku þjóðarinnar.
Einnig kemur fram harður og viðvarandi ágreiningur kirkjunnar manna og veraldlegs valds um réttargæslu og landsstjórn.
Bókinni fylgir yfigripsmikil skrá yfir nöfn og atriðisorð.


 


Sjálfssögur.
Minni, minningar og saga.
Höfundur: Sigurður Gylfi Magnússon, gestaritstjóri: Soffía Auður Birgisdóttir.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 11 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2005)

Aðstandendur Sýnisbókar íslenskrar alþýðumenningar senda nú frá sér elleftu bókina í ritröðinni og nefnist hún Sjáfssögur. Minni minningar og saga og er höfundur hennar Sigurður Gylfi Magnússon sagnfræðingur. Bókin inniheldur sögur um tilurð og gerð sjálfsins, auk þess sem þar er að finna greiningu á sögunum í sögunum - sjálfsbókmenntum. Sigurður Gylfi kannar hvernig höfundar varðveita minningar sínar, hvernig minnið virkar hjá mannfólkinu - konum og körlum - og hvaða áhrif takmarkanir þess hafa á möguleika samtímans til að fjalla um fortíðina. Hvernig er minningum fólks stjórnað og hverjir hafa hag af því móta sýn þess á liðna tíð?

Í viðauka að bókinni er að finna ítarlega hugtakaskrá þar sem rúmlega 220 hugtök sem koma fyrir rannsókninni eru skilgreind. Bókin er sjálfsstætt framhald af fyrri bók Sigurðar Gylfa, Fortíðardraumar (2004).


 


Guðs dýrð og sálnanna velferð.
Prestastefnudómar Brynjólfs biskups Sveinssonar 1639-1674.
Már Jónsson tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 10 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2005)

Brynjólfur biskup Sveinsson er einn af höfðingjum íslenskrar sögu. Þekktastur er hann fyrir harmþrungin örlög dóttur sinnar Ragnheiðar. Farsælli var hann sem embættismaður og hér birtast dómar sem hann lét ganga á prestastefnum á Þingvöllum og víðar um landið allt frá því hann tók við embætti árið 1639 þangað til hann lét af störfum sumarið 1674. Efni dómanna er mjög fjölbreytt. Tekið er á siðferðisbrestum þjóðarinnar og ekki síður prestastéttarinnar, en jafnframt sinnt andlegri velferð landsmanna og réttindi þeirra gagnvart konungi varin. Útgáfunni fylgir yfirgripsmikil skrá yfir nöfn og atriðisorð.


 


Fortíðardraumar.
Sjálfsbókmenntir á Íslandi.
Höfundur: Sigurður Gylfi Magnússon, gestaritstjóri: Guðmundur Hálfdanarson.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 9 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2004)

Fortíðardraumar fjalla með lýsandi dæmum um sjálfsbókmenntir á tuttugustu öld- sjálfsævisögur, endurminningarit, samtalsbækur, skáldævisögur, ævisögur - og helstu einkenni þeirra. Samhengi íslenskra sjálfsbókmennta er útskýrt og hvernig fræðimenn hafa nýtt slík ritverk. Að auki kemur fram með hvaða hætti sjálfið er mótað í dagbókum, bréfum, þjóðlegum fróðleik, viðtölum, minningagreinum, opinberum heimildum og með skynjun heimilda. Nýlegar birtingarmyndir sjálfsins eru rökræddar á gagnrýnin hátt í spegli menningarlegrar orðræðu samtímans.

Í bókarlok er að finna yfirgripsmiklar skrár þeirra Moniku Magnúsdóttur (yfir allar útgefnar sjálfsbókmenntir á 20. öld) og Kára Bjarnason (yfir sjálfið í handritum).


 


Jónsbók.
Lögbók Íslendinga hver samþykkt var á alþingi árið 1281 og endurnýjuð um miðja 14. öld en fyrst prentuð árið 1578.
Már Jónsson tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 8 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2004)

Á alþingi sumarið 1281 var samþykkt ný lögbók fyrir Íslendinga sem unnin var að frumkvæði Magnúsar Hákonarsonar konungs. Bókin var snemma nefnd Jónsbók og segir til um flesta þætti íslensks samfélags. Lýst er þingsköpum, tekið á manndrápum, þjófnaði og öðrum afbrotum, tilgreindar erfðir karla sem kvenna og fjallað um samskipti leiguliða og jarðeigenda, búfjárbeit og verðlag, ásamt mörgu fleiru. Jónsbók var notuð í heild fram á 18. öld og enn er tíundi hluti hennar í gildi. Um miðja 14. öld var bókin endurskoðuð með hliðsjón af nýrri konungsúrskurðum. Í þessari bók birtist sá texti hennar sem eftir það var notaður við dóma og er algengastur í handritum, en birtist jafnframt í prentaðri útgáfu verksins árið 1578.


 


Landsins útvöldu synir.
Ritgerðir skólapilta Lærða skólans í íslenskum stíl 1846-1904.
Bragi Þorgrímur Ólafsson tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 7 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2004)

Hér er að finna úrval ritgerða í íslenskum stíl eftir skólapilta Lærða skólans á árunum 1846-1904. Ritgerðarefnin eru afar fjölbreytt og endurspegla tíðarandann á skemmtilegan hátt. Piltarnir lýsa sínum heimaslóðum og hversdagslegum viðburðum en taka jafnframt afstöðu til ýmissa þjóðfélagsmála. Fjallað er um framtíð þjóðarinnar, Vesturferðir, hjátrú og vantrú, lífið í Reykjavík, tísku og glæsileika, dyggði og lesti, svo fátt eitt sé nefnt. Meðal höfunda eru skólapiltar sem síðar urðu þjóðþekktir menn. Má þar nefna Hannes Hafstein, Einar Benediktsson, Matthías Jochumsson og Gest Pálsson, sem ásamt öðrum skólapiltum voru álitnir "landsins útvöldu synir".


 

 


Til merkis mitt nafn.
Dómabækur Markúsar Bergssonar sýslumanns Ísafjarðarsýslu 1711-1729.
Már Jónsson tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 6 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2003)

Dómabækur sýslumanna eru undraverð heimild um mannlíf og hugarfar á fyrri öldum. Þar birtast ástir og ógæfa, átök og illmælgi, óhlýðni og undirferli, en jafnframt sést hvernig yfirvöld beittu hörðum refsingum í því skyni að halda uppi aga. Hér má lesa dómabækur Markúsar Bergssonar sýslumanns á öndverðri 18. Öld og fylgjast með ótrúlegu umstangi og víðfeðmu verksviði hans í stóru og ógreiðfæru umdæmi. Úgáfan er unnin í samvinnu við Sögufélag Ísfirðinga.


 


Burt- og meir en bæjarleið.
Dagbækur og persónuleg skrif Vesturheimsfara á síðari hluta 19. aldar.
Davíð Ólafsson og Sigurður Gylfi Magnússon tóku saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 5 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2001)

Sagnfræðingarnir Davíð Ólafsson og Sigurður Gylfi Magnússon tóku bókina saman og rita báðir ítarlega inngangskafla að henni. Í inngangi sínum fjallar Sigurður Gylfi um stöðu og þróun innflytjendarannsókna hér heima og erlendis og ræðir möguleika framhaldsrannsókna á því fræðasviði. Davíð ræðir í inngangi sínum uppbyggingu bókarinnar og valið á heimildamönnum, gildi persónulegra heimilda fyrir sagnfræðirannsóknir auk þess að setja sýnishornin í samhengi við þjóðfélagsþróun á síðari hluta nítjándu aldar.


 

Í raun má segja að Austur-Íslendingar og Vestur-Íslendingar séu viðfangsefni þessarar bókar. Vesturheimsferðirnar á síðari hluta nítjándu aldar höfðu í för með sér einhver mestu umskipti sem átt hafa sér stað í Íslandssögunni en þá tóku sig upp um 20 þúsund einstaklingar og fluttu í aðra heimsálfu.

Í bókinni Burt - og meir en bæjarleið birtast valdir kaflar úr dagbókum nokkurra Íslendinga sem fluttu vestur um haf til Kanada og Bandaríkjanna á síðasta fjórðungi nítjándu aldar auk bréfa og sjálfsævisögukafla Vesturheimsfara. Í dagbækurnar skráðu þeir hluta af lífi sínu heima í gamla landinu, búferlaflutningana og reynslu innflytjandans í nýjum heimi. Í dagbókunum blandast saman skráningar á hversdagslegum athöfnum og stórviðburðum í lífi einstaklinganna.


Orð af eldi.
Bréfasamband Ólafar Sigurðardóttur á Hlöðum og Þorsteins Erlingssonar á árunum 1883-1914.
Erna Sverrisdóttir tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 4 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 2000).

Hvað vitum við um skáldin?
Allt sem vita þarf, kann einhver að segja. Við þekkjum ljóðin þeirra og sögu.
Fullyrt er að eftir lestur þessarar bókar viljum við vita meira!

Þorsteinn Erlingsson og Ólöf Sigurðardóttir á Hlöðum bundust óvenju stekum tilfinningaböndum sem þau treystu í bréfum sínum. Á þeim vettvangi, sem var persónulegur og geymdi táknmál tilfinninga þeirra, létu þau í ljósi skoðanri sem erfitt gat verið að birta opinberlega. Ást þeirra var þó ekki blind. Hún var mörkuð af þeirri staðreynd að þau unnu mökum sínum og fjölskyldum.


 

Bók þessi geymir bréfaskipti Þorsteins og Ólafar á árunum 1883-1914; bréf Þorsteins hafa verið kunn en nú eru bréf Ólafar í fyrsta skipti aðgengileg. Þau sýna hvernig fólk tjáði sín dýpstu leyndarmál innan hins knappa forms bréfanna. Fyrir skáldin tvö var þetta eina færa leið tímans þar sem ár og fjöll skildu þau ævinlega að.

Elskulega móðir mín, systir, bróðir, faðir og sonur.
Fjölskyldubréf frá 19. öld.
Sigrún Sigurðardóttir tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 3 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1999).

Bókin Elskulega móðir mín er heimildarrit sem varpar ljósi á bréfaskipti reykvískrar alþýðufjölskyldu á síðari hluta 19. aldar. fietta var fjölskylda þeirra Jóns Jónssonar Borgfirðings og Önnu Guðrúnar Eiríksdóttur, en þau hjón héldu uppi um margra ára skeið samfelldum bréfaskiptum við börn sína sem mörg sigldu til Kaupmannahafnar til að afla sér menntunar eða lækninga. Aðaláherslan er á börn þeirra hjóna en þau skrifuðu hvert öðru þegar lönd og höf skildu að og er bréfasafn fjölskyldunnar gríðarlegt að vöxtum. Texti þeirra veitir ótrúlega nákvæma innsýn í líf ungsfólks á fyrir tíð. Hlutskipti barnanna varð ólíkt; nokkur komust til mikilla metorða en önnur náðu illa að fóta sig á hálli braut lífsins. fiekktust þeirra systkina urður þau Guðrún Borgfjörð sem vann hjá fjölskyldunni nær alla tíð en varð þjóðkunn


 

þegar sjálfsævisaga hennar kom út um miðja 20. öldina, Klemes Jónsson landritari og síðar ráðherra og Finnur Jónsson prófessor í norrænum fræðum við Kaupmannahafnarháskóla. Bókin fjallar um sögu þessa fólks, foreldra og systkina og glímu þeirra við gleði og sorg. Bókin er hugsuð sem skemmtilesning fyrir áhugafólk um sögu og menningu fyrri aldar sem og fræðimenn sem hugsanlega sjá sér hag í að nýta sér heimildir á borð við þessar í rannsóknum sínum.

Kraftbirtingarhljómur Guðdómsins.
Dagbók, sjálfsævisaga, bréf og kvæði Magnúsar Hj. Magnússonar, skáldsins á Þröm.
Sigurður Gylfi Magnússon tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 2 (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1998).

Hér er í fyrsta sinn birt sýnishorn úr persónulegum gögnum Magnúsar Hj. Magnússonar- dagbók hans, sjálfsævisögu og bréfum. Magnús var fyrirmynd Ólafs Kárasonar Ljósvíkings í Heimsljósi Halldórs Kiljans Laxness. Halldór nýtti sér þessar heimildir ótæpilega við samningu Heimsljóss og afar fróðlegt er að kynnast frumheimildum að bók hans. Magnús sjálfur var einstakur maður sem átti ávallt á brattann að sækja. Æviferill hans gefur ótrúlega innsýn í hugsunarhátt fólks í kringum aldamótin síðustu. Magnús glímdi við óréttlæti heimsins á öllum vígstöðvum og varðist því á sinn sérstaka hátt; með því að segja sögu sína jafnóðum í dagbókinni í þeirri von að síðari tíma menn gerðu sér betur grein fyrir stöðu lítilmagnans. Kraftbirtingarhljómur Guðdómsins má því með réttu kalla varnaræðu Magnúsar.


 

Sigurður Gylfi Magnússon sagnfræðingur ritar ítarlegan inngang að bókinni sem hann nefnir "Magnús og mýtan", en þar segir hann sögu Magnúsar í grófum dráttum, ræðir gildi þessara tilteknu heimildar fyrir sagnfræðirannsóknir og hugleiðir stöðu sagnfræðinnar, meðal annars í ljósi póstmódernískra áhrifa.

Bræður af Ströndum.
Dagbækur, ástarbréf, almenn bréf, sjálfsævisaga, minnisbækur og samtíningur frá 19. öld.
Sigurður Gylfi Magnússon tók saman.
Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1997).

Bókin Bræður af Ströndum er heimildarrit sem hefur að geyma sýnishorn úr textum þeirra bræðra Halldórs og Níelsar Jónssona auk þess sem birt eru bréf eftir þriðja bróðurinn, Ísleif og einnig bréf ekkju Halldórs, Elínu Samúelsdóttur. Eftir þá Halldór og Níels liggja miklar skrifaðar heimildir af ýmsum toga en báðir voru þeir fátækir bændasynir á síðari hluta nítjándu aldar sem síðar hófust upp í stétt sjálfstæðra bænda og ólu allan sinn aldur í Strandasýslu. Texti þeirra veitir ótrúlega nákvæma innsýn í líf fólks á fyrir tíð. Mesta athygli vekja dagbækur þeirra beggja, ástarbréf Níelsar og bréf það sem Elín Samúelsdóttir ritaði Níelsi árið 1914, þar sem hún skýrir honum frá láti sonar síns Samúels Halldórssonar og lýsir neyð heimilisins í kjölfar þess að barnaveikin hafði stungið sér þar niður. Sjálfsævisaga Halldórs er meistaralega skrifuð og margs konar samtíningur hans vekur sömuleiðis eftirtekt.


 

Bók þessi er hugsuð sem skemmtileg lesnig fyrir áhugafólk um sögu og menningu fyrri aldar sem og fræðimenn sem hugsanlega sjá sér hag í að nýta sér heimildir á borð við þessar í rannsóknum sínum. Sigurður Gylfi Magnússon sem tók þessa bók saman og ritar inngang að henni nýtti sér sömu heimildir í annarri bók sem kom út á miðju þessu ári hjá Háskólaútgáfunni og Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, er ber heitið Menntun, ást og sorg . Þar er leitast við að nýta heimildirnar við greiningu á hugarheimi nítjándu aldar manna og þá sérstakleg hugmyndum ungs alþýðufólks sem stóð á mótum gamla tímans og þess nýja. Í þeirri bók sem nú er að koma út, Bræður af Ströndum fá heimildir bræðranna að njóta sín án þess að við þeim sé hróflað, en það gefur lesandanum skemmtilega nálægð við textann og líf þess fólks sem þar kemur við sögu.

Hægt er að kaupa bækurnar hjá Bóksölu stúdenta. Smelltu hér.